जिजाऊंचे संस्कार आणि बाल शिवबांचे शिक्षण

जिजाऊंचे संस्कार आणि बाल शिवबांचे शिक्षण: स्वराज्याचा महान पाया (Jijau’s Upbringing and Young Shivaji’s Education: The Great Foundation of Swarajya)

सतराव्या शतकातील महाराष्ट्राचा इतिहास हा केवळ लढायांचा किंवा सत्तांतराचा इतिहास नाही, तर तो एका महान संस्कृतीच्या पुनरुत्थानाचा आणि आत्मसन्मानाचा इतिहास आहे. या इतिहासाच्या केंद्रस्थानी आहेत छत्रपती शिवाजी महाराज, ज्यांनी शून्यातून विश्व निर्माण करत ‘हिंदवी स्वराज्य’ स्थापन केले. परंतु, या स्वराज्याचा पाया ज्यांनी रचला, तो म्हणजे राजमाता जिजाऊंनी बाल शिवबांवर केलेले संस्कार आणि त्यांना दिलेले सर्वसमावेशक शिक्षण. जिजाऊ केवळ एक माता नव्हत्या, तर त्या शिवाजी महाराजांच्या पहिल्या गुरू, राजकीय सल्लागार आणि स्वराज्याच्या पहिल्या संकल्पक होत्या. ज्या काळामध्ये दख्खनचे पठार आदिलशाही, निजामशाही आणि मुघलशाही यांसारख्या परकीय सत्तांच्या टाचेखाली चिरडले जात होते, त्या काळात एका लहान मुलाच्या मनात स्वातंत्र्याची ठिणगी टाकणे हे अत्यंत धाडसाचे काम होते. शिवरायांचे बालपण हे केवळ युद्धकलेच्या प्रशिक्षणापुरते मर्यादित नव्हते, तर ते एका न्यायप्रिय, नीतिमान आणि पराक्रमी राजाच्या जडणघडणीचा काळ होता. या अहवालात आपण जिजाऊंच्या संस्कारांचे स्वरूप, शहाजीराजांची दूरदृष्टी, दादोजी कोंडदेव यांचे प्रशासकीय मार्गदर्शन आणि पुण्यातील प्रतिकूल परिस्थितीत आकारास आलेले शिवबांचे शिक्षण यावर सखोल प्रकाश टाकणार आहोत.

जिजाऊंचा ऐतिहासिक वारसा आणि सिंदखेड राजा येथील संस्कार (Historical Legacy of Rajmata Jijau and Upbringing at Sindkhed Raja)

राजमाता जिजाऊंचा जन्म १२ जानेवारी १५९८ रोजी बुलढाणा जिल्ह्यातील सिंदखेड राजा येथे झाला. जिजाऊ या लखुजीराजे जाधव आणि म्हाळसाबाई यांच्या पोटी जन्मल्या. जाधव घराणे हे स्वतःला देवगिरीच्या यादवांचे वंशज मानत असे, ज्यांच्या रक्तातच राज्यकारभाराचे आणि शौर्याचे गुण होते. लखुजीराजे हे निजामशाहीतील एक अत्यंत प्रभावशाली आणि शक्तिशाली सरदार होते, ज्यांच्याकडे स्वतःची मोठी सेना आणि विस्तीर्ण जहागीर होती. जिजाऊंच्या बालपणीची पार्श्वभूमी ही वैभवशाली असली तरी ती संघर्षाने भरलेली होती. त्यांनी पाहिले होते की, मराठी सरदार आपापसातील हेवेदाव्यांसाठी परकीय सत्तांच्या चाकरीत आपले शौर्य खर्च करत आहेत.

जिजाऊंच्या माहेरी त्यांना राजकारण, लष्करी डावपेच आणि अश्वविद्येचे उत्तम शिक्षण मिळाले होते. लखुजीराजांनी आपल्या कन्येला केवळ गृहकृत्यांतच नव्हे, तर युद्धकलेतही पारंगत केले होते. घोड्यावर बसणे, शस्त्र चालवणे आणि प्रशासकीय निर्णय घेणे या गोष्टी जिजाऊंना लहानपणीच अवगत झाल्या होत्या. याच अनुभवातून त्यांच्या मनात ही खंत निर्माण झाली की, जर मराठ्यांच्या या तलवारी एकत्र आल्या, तर परकीय आक्रमकांना देशाबाहेर काढणे शक्य आहे. त्यांचा विवाह वेरूळच्या भोसले घराण्यातील पराक्रमी शहाजीराजे भोसले यांच्याशी झाला, जे स्वतः एक महान सेनानी आणि मुत्सद्दी होते. या दोन महान घराण्यांच्या एकत्र येण्याने एका अशा नेतृत्वाचा मार्ग मोकळा झाला, जो पुढे जाऊन इतिहासाची दिशा बदलणार होता.

शिवनेरीवरील जन्म आणि अस्थिरतेतील बालपण (Birth at Shivneri and Childhood in Instability)

छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्म १९ फेब्रुवारी १६३० रोजी जुन्नर जवळील शिवनेरी किल्ल्यावर झाला. या काळात दख्खनमध्ये मोठे राजकीय संकट होते. शहाजीराजे निजामशाही वाचवण्यासाठी मुघलांशी संघर्ष करत होते, तर दुसरीकडे आदिलशाहीने मुघलांशी हातमिळवणी केली होती. अशा परिस्थितीत जिजाऊंच्या सुरक्षिततेसाठी त्यांना शिवनेरीसारख्या अभेद्य गडावर ठेवण्यात आले होते. किल्ल्यावरील शिवई देवीला साकडे घालून पुत्रप्राप्ती झाली, म्हणून पुत्राचे नाव ‘शिवाजी’ ठेवले गेले.

बाल शिवबांचे पहिले सहा वर्ष अत्यंत धामधुमीत आणि अस्थिरतेत गेले. परकीय सैन्यांच्या धाडींमुळे जिजाऊंना बाल शिवबांसह एका गडावरून दुसऱ्या गडावर सतत स्थलांतर करावे लागत असे. हे बालपण सुखासीन नव्हते, तर ते डोंगरदऱ्यांत, वाऱ्या-पावसात आणि युद्धाच्या छायेत गेले. या अस्थिरतेने शिवाजी महाराजांना लहान वयातच कठीण प्रसंगांना सामोरे जाण्याची मानसिक शक्ती दिली. जिजाऊंनी यावेळी आपल्या मुलाला भीती दाखवण्याऐवजी धैर्याचे धडे दिले. शहाजीराजे युद्धात व्यस्त असल्याने ते पुत्राला वारंवार भेटू शकत नसत, त्यामुळे आईची सावली हीच शिवबांची पहिली शाळा बनली.

बंगळूर येथील औपचारिक शिक्षण आणि शहाजीराजांची भूमिका (Formal Education in Bangalore and Shahaji Raje’s Role)

इतिहासात जिजाऊंच्या संस्कारांची मोठी चर्चा होते, पण शिवाजी महाराजांच्या शिक्षणाचा पाया रचण्यात शहाजीराजांचे योगदानही तितकेच मोलाचे आहे. १६३६ मध्ये जेव्हा शहाजीराजे आदिलशाहीच्या सेवेत बंगळूर येथे स्थिरावले, तेव्हा त्यांनी जिजाऊ आणि शिवाजी महाराजांना तेथे बोलावून घेतले. बंगळूर हे त्यावेळी केवळ लष्करी केंद्र नव्हते, तर ते संस्कृती आणि विद्येचे मोठे केंद्र होते. शहाजीराजे स्वतः संस्कृतचे उत्तम जाणकार होते आणि त्यांच्या दरबारात अनेक भाषांचे पंडित आणि कलाकार होते.

शिवाजी महाराजांचे पद्धतशीर शिक्षण वयाच्या सातव्या वर्षी बंगळूरमध्ये सुरू झाले. शहाजीराजांनी त्यांच्यासाठी उत्कृष्ट शिक्षकांची नियुक्ती केली होती. या काळात महाराजांनी खालील महत्त्वाच्या क्षेत्रांत प्रगती केली:

• साक्षरता आणि वाचन: शिवाजी महाराज अल्पावधीतच वाचन आणि लेखनात कुशल झाले. त्यांनी स्वतः रामायण, महाभारत आणि भागवत या महाकाव्यांचे वाचन करण्यास सुरुवात केली. या ग्रंथांमधील वीरांच्या कथांनी त्यांच्या मनात अन्यायाविरुद्ध लढण्याची जिद्द निर्माण केली.

• युद्धकला प्रशिक्षण: शहाजीराजांच्या देखरेखीखाली महाराजांनी घोडेस्वारी, कुस्ती, तलवारबाजी आणि दांडपट्टा चालवण्याचे कडक प्रशिक्षण घेतले. वयाच्या बाराव्या वर्षापर्यंत ते अनेक लष्करी कलांमध्ये पारंगत झाले होते.

• राजकारणाचे धडे: शहाजीराजांच्या दरबारात होणाऱ्या राजकीय चर्चा आणि प्रशासकीय निर्णय पाहून महाराजांना राज्यकारभाराचा प्रत्यक्ष अनुभव मिळाला. शहाजीराजांनी महाराजांना प्रशासकीय बारकावे शिकवण्यासाठी काही अनुभवी मंत्र्यांची निवड केली, ज्यांना पुढे पुण्याच्या जहागिरीत महाराजांसोबत पाठवण्यात आले.

पुण्याचे पुनरुज्जीवन आणि उध्वस्त शहराचा कायापालट (Rejuvenation of Pune and Transformation of the Devastated City)

शहाजीराजांनी आपल्या पुण्याच्या जहागिरीची जबाबदारी घेण्यासाठी जिजाऊ आणि शिवाजी महाराजांना पुण्याकडे रवाना केले. १६४० च्या सुमारास जेव्हा ते पुण्यात पोहोचले, तेव्हा पुण्याची अवस्था अत्यंत विदारक होती. आदिलशाही सरदार मुरार जगदेव याने पुण्याचा संपूर्ण नाश केला होता. तेथील लोक दहशतीखाली गाव सोडून पळून गेले होते, घरे उद्ध्वस्त झाली होती आणि मंदिरे कोसळली होती. असे म्हटले जाते की, शत्रूने पुण्याच्या भूमीवर गाढवाचा नांगर फिरवून ती भूमी शापित केली होती.

जिजाऊंनी हे आव्हान स्वीकारले. त्यांनी केवळ विटा-मातीचे शहर उभे करण्याचे ठरवले नाही, तर लोकांच्या मनात पुन्हा जगण्याची उमेद निर्माण केली. त्यांनी बाल शिवबांच्या हस्ते पुण्याच्या जमिनीवर ‘सोन्याचा नांगर’ फिरवून ही भूमी पुन्हा पवित्र आणि समृद्ध असल्याचे जाहीर केले. हा एक अत्यंत महत्त्वाचा ऐतिहासिक क्षण होता, ज्याने रयतेचा विश्वास संपादन केला.

दादोजी कोंडदेव: प्रशासकीय गुरू आणि नीतिमत्तेचे संस्कार (Dadoji Konddeo: Administrative Mentor and Moral Teachings)

शिवाजी महाराजांच्या शिक्षणात दादोजी कोंडदेव यांचे स्थान अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि ऐतिहासिक दृष्ट्या चर्चिले जाणारे आहे. दादोजी हे शहाजीराजांचे अत्यंत विश्वासू कारभारी आणि कडक शिस्तीचे प्रशासक होते. जेव्हा जिजाऊ आणि शिवाजी महाराज पुण्यात आले, तेव्हा दादोजींनी शहाजीराजांच्या वतीने जहागिरीची व्यवस्था पाहण्यास सुरुवात केली. त्यांनी शिवाजी महाराजांना प्रशासनाचे प्रत्यक्ष धडे दिले.

दादोजी कोंडदेव यांनी महाराजांना खालील महत्त्वाच्या गोष्टी शिकवल्या:

• महसूल व्यवस्था: जमिनीची प्रतवारी करून योग्य कर आकारणी कशी करावी, हे महाराजांनी दादोजींकडून शिकले. यामुळे शेतकरी सुखी झाला आणि राज्याची तिजोरीही भरू लागली.

• न्यायदान: अपराध्याला कोणताही भेदभाव न करता कठोर शासन करणे आणि गरिबांना न्याय देणे, ही दादोजींची पद्धत महाराजांनी आत्मसात केली.

• किल्ले व्यवस्थापन: सह्याद्रीच्या दुर्गम भागात असलेल्या किल्ल्यांची देखभाल, रसद पुरवठा आणि संरक्षण कसे करावे, याचे प्राथमिक शिक्षण महाराजांना दादोजींच्या देखरेखीखाली मिळाले.

दादोजी कोंडदेव यांच्या निधनानंतर (१६४७), शिवाजी महाराजांनी वयाच्या १७ व्या वर्षी पुण्याच्या जहागिरीचा कारभार पूर्णपणे आपल्या हाती घेतला.

युद्धकला आणि मावळी योद्ध्यांचे लष्करी प्रशिक्षण (Martial Arts and Military Training of Mavala Warriors)

शिवाजी महाराजांचे लष्करी शिक्षण हे केवळ शालेय पुस्तकांतील नव्हते, तर ते प्रत्यक्ष सह्याद्रीच्या डोंगरदऱ्यांतील होते. शहाजीराजांनी महाराजांच्या लष्करी प्रशिक्षणासाठी बाजी पासलकर, कान्होजी जेधे आणि गोमाजी नाईक यांसारख्या तज्ञ योद्ध्यांची नियुक्ती केली होती. या प्रशिक्षणाने महाराजांना एक अजेय योद्धा बनवले.

• शस्त्रविद्या: गोमाजी नाईक यांनी महाराजांना तलवारबाजी आणि विशेषतः ‘पट्टा’ चालवण्याचे उत्कृष्ट शिक्षण दिले. पट्टा हे मराठ्यांचे एक वैशिष्ट्यपूर्ण शस्त्र होते, ज्याचा वापर युद्धात अत्यंत प्रभावी ठरला.

• अश्वविद्या: महाराजांनी उत्तम प्रतीचे घोडे निवडणे, त्यांची देखभाल करणे आणि वेगवान घोडदौड करणे यात नैपुण्य मिळवले.

• गनिमी कावा (Guerrilla Warfare): सह्याद्रीच्या भौगोलिक रचनेचा वापर करून मोठ्या शत्रूचा पराभव कसा करावा, हे शिक्षण महाराजांनी प्रत्यक्ष मावळ प्रांतात भटकंती करून मिळवले. त्यांनी डोंगरांच्या गुहा, चोरवाटा आणि दाट जंगलांची खडानखडा माहिती करून घेतली.

जिजाऊंच्या मार्गदर्शनाखालील आध्यात्मिक आणि नैतिक जडणघडण (Spiritual and Moral Development Under Jijau’s Guidance)

जिजाऊ केवळ एक माता नव्हत्या, तर त्या महाराजांच्या नैतिक चरित्राच्या शिल्पकार होत्या. त्यांनी महाराजांवर केलेले संस्कार हेच स्वराज्याचे खरे सामर्थ्य होते. जिजाऊंनी महाराजांना शिकवले की, शक्तीपेक्षा युक्ती श्रेष्ठ आहे आणि शौर्यापेक्षा नीतिमत्ता अधिक महत्त्वाची आहे.

• महाकाव्यांचा बोध: जिजाऊ महाराजांना दररोज रामायण आणि महाभारतातील गोष्टी सांगत असत. श्रीरामाचा संयम, हनुमानाची निष्ठा आणि अर्जुनाचा पराक्रम या गोष्टींनी महाराजांचे मन घडवले. त्यांनी महाराजांना सांगितले की, तू केवळ एका राज्याचा मालक नाहीस, तर तू दीनदुबळ्यांचा कैवारी आहेस.

• स्त्रियांचा आदर: जिजाऊंच्या संस्कारांमुळेच शिवाजी महाराजांनी शत्रूच्या स्त्रियांचाही मातेप्रमाणे सन्मान करण्याची प्रथा पाडली. स्वराज्यात स्त्रियांवर अत्याचार करणाऱ्यांना महाराजांनी कधीही क्षमा केली नाही, हे संस्कार त्यांना जिजाऊंकडूनच मिळाले होते.

• धार्मिक सहिष्णुता: जिजाऊ स्वतः धार्मिक होत्या, पण त्यांनी महाराजांना सर्व धर्मांचा आदर करायला शिकवले. त्यांच्या सैन्यात अनेक मुस्लिम सैनिक आणि अधिकारी होते, ही त्यांच्या व्यापक विचारांची फलश्रुती होती.

• प्रयत्नवाद: संकटाच्या वेळी रडत बसण्यापेक्षा किंवा केवळ दैवावर विसंबून राहण्यापेक्षा, स्वतःच्या सामर्थ्यावर विश्वास ठेवून मार्ग काढणे, हा धडा जिजाऊंनी महाराजांना दिला.

स्वराज्याची संकल्पना आणि राजमुद्रेची निर्मिती (The Concept of Swarajya and Creation of the Royal Seal)

शिवाजी महाराजांचे शिक्षण पूर्ण होत असतानाच, त्यांच्या मनात स्वतंत्र राज्याची कल्पना आकारास येऊ लागली होती. शहाजीराजांनी महाराजांसाठी एक विशेष संस्कृत राजमुद्रा तयार करून दिली होती, जी त्यांच्या भविष्यातील ध्येयाचे प्रतीक होती. ही राजमुद्रा महाराजांच्या प्रशासकीय विचारांचा गाभा होती.

राजमुद्रेवरील मजकूर: प्रतिपच्चंद्रलेखेव वर्धिष्णुर्विश्ववन्दिता। शाहसूनोः शिवस्यैषा मुद्रा भद्राय राजते॥

या मुद्रेचा अर्थ असा की, प्रतिपदेच्या चंद्रकलेप्रमाणे वाढत जाणारी आणि जगाने वंदन केलेली, शहाजींचा पुत्र शिवाजी याची ही मुद्रा रयतेच्या कल्याणासाठी शोभत आहे. यावरून हे स्पष्ट होते की, महाराजांचे शिक्षण केवळ सत्ता मिळवण्यासाठी नव्हते, तर ते ‘लोककल्याणासाठी’ (भद्राय) होते. महाराजांनी आपल्या शिक्षणातून हे ओळखले की, परकीय सत्तांच्या सेवेपेक्षा स्वतःचे स्वराज्य निर्माण करणे हे अधिक गौरवशाली आहे.

मावळ्यांचे संघटन आणि व्यावहारिक नेतृत्व (Organization of Mavalas and Practical Leadership)

शिवाजी महाराजांच्या शिक्षणाचा एक मोठा भाग हा मावळ प्रांतातील तरुणांसोबतच्या सहवासात गेला. मावळ हे अत्यंत दुर्गम आणि खडतर जीवन असलेले क्षेत्र होते. येथील लोक कष्टाळू, प्रामाणिक आणि चपळ होते. महाराजांनी त्यांच्यासोबत राहून जमिनीशी असलेले नाते जोडले.

• मैत्री आणि विश्वास: महाराजांनी मावळ्यांच्या घरांत जाऊन त्यांच्यासोबत चटणी-भाकर खाल्ली. यामुळे सामान्य जनतेला आपला राजा आपल्यातीलच एक वाटू लागला.

• संघटन कौशल्य: विखुरलेल्या मराठा सरदारांना आणि तरुणांना एका ध्येयासाठी एकत्र आणण्याचे कसब महाराजांनी याच काळात विकसित केले. येसाजी कंक, तानाजी मालुसरे आणि बाजी पासलकर यांसारखे सवंगडी त्यांच्या या शिक्षणातूनच तयार झाले.

• भौगोलिक ज्ञान: गनिमी काव्यासाठी आवश्यक असलेली डोंगराची खडानखडा माहिती त्यांनी प्रत्यक्ष फिरून मिळवली. कोणत्या ऋतूत कोणता मार्ग सुरक्षित आहे आणि शत्रूला कुठे अडवता येईल, याचे व्यावहारिक ज्ञान त्यांना कोणत्याही पुस्तकापेक्षा अधिक मिळाले.

साक्षरता आणि ज्ञानाचा आवाका: एक ऐतिहासिक दृष्टिकोन (Literacy and Scope of Knowledge: A Historical Perspective)

शिवाजी महाराजांच्या साक्षरतेबाबत इतिहासकारांमध्ये दोन प्रवाह आहेत. सर जदुनाथ सरकार यांच्यासारख्या इतिहासकारांचे असे मत आहे की, शिवाजी महाराज ‘निरक्षर’ होते आणि ते वाचण्यासाठी इतरांवर अवलंबून असत. परंतु, समकालीन मराठी बखरी आणि कागदपत्रांनुसार, महाराजांनी वयाच्या दहाव्या वर्षापर्यंत अनेक विद्या आत्मसात केल्या होत्या.

वास्तविक पाहता, महाराजांचे शिक्षण हे ‘साक्षरते’च्या पलीकडचे होते. त्यांना संस्कृत, फारसी आणि अनेक प्रादेशिक भाषांचे उत्तम आकलन होते. त्यांनी पुढे स्थापन केलेल्या प्रशासनात ‘राजव्यवहार कोष’ नावाचा संस्कृत ग्रंथ तयार करवून घेतला, ज्याचा उद्देश प्रशासनातील परकीय शब्दांना संस्कृत पर्याय देणे हा होता. यावरून त्यांच्या भाषिक ज्ञानाची आणि सांस्कृतिक अभिमानाची खात्री पटते. जरी त्यांनी स्वतःच्या हाताने पत्रे लिहिली नसली, तरी त्यांचे विचार आणि आज्ञा या अत्यंत स्पष्ट आणि विद्वत्तापूर्ण असत.

स्वराज्यासाठी संस्कारांचे आणि शिक्षणाचे महत्त्व (Significance of Upbringing and Education for Swarajya)

शिवाजी महाराजांना मिळालेले हे वैविध्यपूर्ण शिक्षणच स्वराज्याच्या यशाचे गमक होते. जिजाऊंच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी जे गुण अंगीकारले, तेच गुण पुढे त्यांच्या राज्यकारभाराचे आधारस्तंभ ठरले.

• न्यायनिवाडा: बालपणी जिजाऊंना प्रत्यक्ष न्यायदान करताना पाहून महाराजांनी स्वराज्यात निःपक्षपाती न्यायव्यवस्था उभी केली.

• लष्करी शिस्त: गनिमी काव्याचे जे बाळकडू मावळात मिळाले, त्या जोरावर त्यांनी बलाढ्य मुघल आणि आदिलशाही सैन्यांना धूळ चारली.

• अष्टप्रधान मंडळ: शहाजीराजांनी पाठवलेल्या अनुभवी मंत्र्यांच्या मार्गदर्शनातूनच पुढे महाराजांच्या ‘अष्टप्रधान मंडळा’ची संकल्पना विकसित झाली.

• लोककल्याण: राजकारण हे केवळ सत्तेसाठी नसून ते जनतेच्या सुखासाठी आहे, ही जिजाऊंची शिकवण महाराजांनी आयुष्यभर पाळली.

निष्कर्ष: आदर्श माता आणि घडलेला युगपुरुष (Conclusion: The Ideal Mother and the Sculpted Legend)

छत्रपती शिवाजी महाराजांचे बालपण आणि त्यांना मिळालेले शिक्षण हा जागतिक इतिहासातील एक आदर्श वस्तुपाठ आहे. राजमाता जिजाऊंनी केवळ एक पुत्र जन्मला नाही, तर त्यांनी एक विचार जन्मला घातला, ज्याने भारतीय उपखंडाचा इतिहास बदलून टाकला. शिवरायांचे शिक्षण हे केवळ तलवारीच्या पात्यावर नव्हते, तर ते नीतिमत्तेच्या आणि रयतेच्या कल्याणाच्या भक्कम पायावर होते.

जिजाऊंच्या संस्कारांनी शिवबांना केवळ एक योद्धा बनवले नाही, तर एक ‘जाणता राजा’ बनवले. ज्या काळात स्त्रियांना दुय्यम स्थान होते, त्या काळात जिजाऊंनी स्वराज्याचे नेतृत्व केले आणि महाराजांच्या अनुपस्थितीतही राज्यकारभार यशस्वीपणे सांभाळला. त्यांच्या या महान कार्यामुळेच आज घरोघरी जिजाऊंचे नाव आदराने घेतले जाते. शिवाजी महाराजांच्या प्रत्येक विजयात जिजाऊंच्या संस्कारांचा आणि दादोजी कोंडदेव यांच्या प्रशासकीय शिक्षणाचा वाटा सिंहाचा होता.

आजच्या पिढीसाठीही शिवाजी महाराजांच्या बालपणीचा हा इतिहास प्रेरणादायी आहे. अन्याय सहन न करणे, कष्टावर विश्वास ठेवणे आणि सर्वसमावेशक विकास करणे, हे धडे आजही तितकेच महत्त्वाचे आहेत. जिजाऊंच्या मार्गदर्शनाखाली आणि शिवबांच्या पराक्रमाने उभे राहिलेले स्वराज्य हे केवळ एक साम्राज्य नव्हते, तर ते एका महान संस्कृतीच्या आत्मसन्मानाचे प्रतीक होते. या शिक्षणातूनच एक असा राजा घडला, ज्याने “हे राज्य व्हावे ही श्रींची इच्छा” म्हणत रयतेच्या सुखासाठी आपले संपूर्ण आयुष्य अर्पण केले.