छत्रपती शिवाजी महाराज आणि महाराणी सईबाई यांचा मंगल विवाह आणि ऐतिहासिक वारसा (Shivaji Maharaj and Saibai Nimbalkar Marriage History)
सतराव्या शतकातील महाराष्ट्राच्या इतिहासात छत्रपती शिवाजी महाराज आणि महाराणी सईबाई यांचा विवाह ही केवळ एक कौटुंबिक घटना नसून ती हिंदवी स्वराज्याच्या निर्मितीमधील एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण राजकीय आणि सामाजिक पायाभरणी होती. ज्या काळात महाराष्ट्राची भूमी पाच वेगवेगळ्या इस्लामी शाह्यांच्या टाचेखाली भरडली जात होती, त्या कठीण प्रसंगात दोन बलाढ्य मराठा घराण्यांना एकत्र आणण्याचे महान कार्य या विवाहाच्या माध्यमातून साध्य झाले. महाराणी सईबाई या केवळ शिवरायांच्या प्रथम पत्नी किंवा संभाजी महाराजांच्या माता नव्हत्या, तर त्या स्वराज्याच्या कठीण प्रवासात महाराजांच्या खंबीर सल्लागार, प्रेमळ सांगाती आणि वात्सल्याची मूर्ती होत्या. त्यांच्या निस्वार्थी स्वभावामुळे आणि समजूतदारपणामुळे शिवरायांच्या कौटुंबिक जीवनात एक प्रकारची स्थिरता निर्माण झाली, ज्याच्या जोरावर महाराज बाह्य शत्रूंशी समर्थपणे लढू शकले.
फलटणचे नाईक निंबाळकर घराणे: ऐतिहासिक आणि राजकीय पार्श्वभूमी (History of Nimbalkar Dynasty of Phaltan)
महाराष्ट्रातील ऐतिहासिक घराण्यांमध्ये फलटणच्या नाईक निंबाळकर घराण्याचे स्थान अत्यंत आदराचे, प्राचीन आणि लष्करीदृष्ट्या प्रबळ असे राहिले आहे. या घराण्याचा इतिहास हा पराक्रम, निष्ठा आणि संघर्षाने भरलेला आहे. निंबाळकर घराणे हे मूळचे मध्य भारतातील धार येथील परमार वंशाचे राजपूत होते. नवव्या शतकात या घराण्याची सत्ता तिथे प्रस्थापित होती, परंतु दिल्लीच्या सुलतानांच्या वाढत्या आक्रमणांमुळे आणि राजकीय अस्थिरतेमुळे या घराण्यातील काही पराक्रमी पुरुषांनी दक्षिणेकडे स्थलांतर करण्याचा निर्णय घेतला.
इसवी सन १२७० च्या सुमारास या घराण्याचे मूळ पुरुष निंबराज परमार यांनी फलटणजवळील शंभू महादेवाच्या डोंगराळ भागात आपले वास्तव्य स्थापन केले. निंबराज ज्या ठिकाणी स्थायिक झाले, त्या परिसराला त्यांच्या नावावरून ‘निंबळक’ असे म्हटले जाऊ लागले आणि पुढे याच शब्दावरून या घराण्याला ‘निंबाळकर’ हे आडनाव प्राप्त झाले. निंबराज परमार यांनी आपल्या पराक्रमाच्या जोरावर १२८४ मध्ये फलटण संस्थानची अधिकृत स्थापना केली. निंबाळकर घराण्याने सलग सातशे वर्षांहून अधिक काळ फलटणवर आपली सत्ता अबाधित राखली, ही भारतीय इतिहासातील एक दुर्मिळ घटना मानली जाते.
दिल्लीचा सुलतान महंमद तुघलक याच्या काळात या घराण्याला ‘नाईक’ हा बहुमानाचा किताब आणि फलटणची देशमुखी बहाल करण्यात आली होती. केवळ इतकेच नव्हे, तर त्यांना मस्तकावर ‘मोरचेल’ वापरण्याचा आणि सोन्याचा तोडा घालण्याचा अधिकारही सुलतानांनी दिला होता, जो एका अर्थाने त्यांच्या स्वतंत्र अस्तित्वाला मिळालेली मान्यता होती. सईबाईंचे वडील मुधोजीराव नाईक निंबाळकर हे या घराण्याचे १५ वे अधिपती होते.
| घराण्याचा घटक (Component) | ऐतिहासिक तपशील (Historical Detail) |
| मूळ वंश (Original Dynasty) | धार येथील परमार राजपूत (Pawar Clan) |
| संस्थापक पुरुष (Founder) | निंबराज परमार (इ.स. १२७०) |
| राजधानी (Capital) | फलटण (चौऱ्याऐंशी गावांचे संस्थान) |
| मुख्य किताब (Titles) | नाईक, राजे, सरदार |
| भोसले घराण्याशी संबंध | पिढ्यानपिढ्यांचे सोयरिकीचे नाते |
शहाजीराजे आणि मुधोजीराव निंबाळकर: ऋणानुबंधाची कथा (Friendship of Shahaji Raje and Mudhoji Nimbalkar)
शिवाजी महाराज आणि सईबाई यांच्या विवाहाचा पाया हा केवळ राजकीय नसून तो दोन पराक्रमी पित्यांच्या मैत्रीवर उभा होता. शहाजीराजे भोसले आणि मुधोजीराव नाईक निंबाळकर हे विजापूरच्या आदिलशाही दरबारात समकालीन आणि कर्तबगार सरदार होते. मुधोजीराव निंबाळकर हे आपल्या प्रजेसाठी आणि हक्कांसाठी नेहमीच लढत असत. एकदा आदिलशहाने मुधोजीराजे यांना बंडखोर ठरवून साताऱ्याच्या किल्ल्यावर कैदेत टाकले होते. मुधोजीराजांना मृत्युदंडाची शिक्षा होण्याची शक्यता होती, परंतु त्यावेळी शहाजीराजांनी विजापूरच्या दरबारात आपल्या शब्दाचा आणि वजनाचा वापर करून मुधोजीराजांची सुटका घडवून आणली.
या उपकाराची आणि मैत्रीची जाणीव म्हणून मुधोजीराजांनी आपली कन्या सईबाई हिचा विवाह शहाजीराजांचे पुत्र शिवाजी यांच्याशी करण्याचा शब्द दिला. शहाजीराजांना देखील निंबाळकर घराण्याशी नाते जोडण्यात स्वारस्य होते, कारण स्वराज्य उभारणीच्या स्वप्नात अशा मातब्बर घराण्यांची साथ मोलाची ठरणार होती. सईबाईंची आई रेऊबाई या शिर्के घराण्यातील होत्या, ज्यामुळे या विवाहामुळे एकाच वेळी अनेक मराठा घराण्यांशी संबंध अधिक दृढ होणार होते.
महाराणी सईबाईंचे बालपण आणि व्यक्तिमत्त्व (Early Life and Personality of Maharani Saibai)
महाराणी सईबाईंचा जन्म २९ ऑक्टोबर १६३३ रोजी फलटण येथे झाला. एका संपन्न आणि पराक्रमी राजघराण्यात जन्म झाल्यामुळे त्यांच्यावर लहानपणापासूनच उत्तम संस्कार झाले होते. त्या काळात स्त्रियांना लष्करी शिक्षण देण्याचीही प्रथा काही घराण्यांत होती आणि सईबाईंना देखील तलवारबाजीची आवड होती, असे काही ऐतिहासिक संदर्भांतून दिसून येते.
ऐतिहासिक साधनांनुसार, सईबाई दिसायला अत्यंत देखण्या, रेखीव आणि गव्हाळ रंगाच्या होत्या. परंतु, त्यांच्या सौंदर्यापेक्षा त्यांच्या स्वभावाची चर्चा अधिक होती. त्या स्वभावाने अत्यंत शांत, समजूतदार आणि संयमी होत्या. त्यांच्यामध्ये एक प्रकारचा निस्वार्थीपणा होता, जो शिवरायांच्या धावपळीच्या आणि संघर्षाच्या जीवनात त्यांना मानसिक आधार देणारा ठरला. सईबाईंच्या याच गुणांमुळे त्या राजमाता जिजाऊंच्या अत्यंत प्रिय स्नुषा बनल्या.
पुणे, लाल महाल: ऐतिहासिक पाणिग्रहण सोहळा (Marriage Ceremony at Lal Mahal Pune)
शिवाजी महाराज आणि सईबाई यांचा पहिला विवाह सोहळा १६ मे १६४० रोजी पुण्यातील लाल महाल येथे पार पडला. हा सोहळा महाराष्ट्राच्या इतिहासातील एक मंगल क्षण होता. त्यावेळी शिवाजी महाराजांचे वय अवघे ११ वर्षे होते आणि सईबाईंचे वय ७ वर्षे होते. तत्कालीन बालविवाहाच्या प्रथेनुसार हा विवाह अत्यंत धार्मिक विधींनुसार पार पडला.
लाल महाल ही वास्तू शहाजीराजांनी १६३० च्या सुमारास जिजाऊ आणि बाल शिवबांच्या निवासासाठी बांधली होती. पुण्याच्या मध्यवर्ती भागात असलेल्या या लाल मातीच्या महालात सईबाईंचे स्वागत मोठ्या उत्साहात करण्यात आले. या विवाह सोहळ्याचे आयोजन राजमाता जिजाऊंनी स्वतःच्या देखरेखीखाली केले होते. त्यावेळी शहाजीराजे बेंगळुरू येथे आदिलशाहीच्या मोहिमेवर असल्यामुळे ते पुण्यातील सोहळ्याला प्रत्यक्ष उपस्थित राहू शकले नाहीत. परंतु, त्यांनी या विवाहास आपली पूर्ण संमती आणि आशीर्वाद आधीच पत्राद्वारे पाठवले होते.
लाल महालातील या विवाह सोहळ्यामुळे पुण्यातील सामान्य जनतेतही आनंदाचे वातावरण होते. पुणे शहर त्यावेळी हळूहळू पुन्हा वसत होते आणि अशा मंगल कार्यामुळे प्रजेला आपल्या भावी राजाबद्दल अधिक ओढ निर्माण झाली. या विवाहाने भोसले आणि निंबाळकर या दोन प्रबळ घराण्यांना एका धाग्यात गुंफले.
विवाह सोहळ्याचा संक्षिप्त घटनाक्रम (Timeline of the Marriage Event)
| घटना (Event) | तारीख/काळ (Date/Period) | तपशील (Details) |
| वाक्निश्चय (Engagement) | १६३० च्या सुमारास |
शहाजीराजे आणि मुधोजीराव यांच्यातील करारातून. |
| विवाह (Wedding) | १६ मे १६४० |
पुण्यातील लाल महाल येथे धार्मिक विधी. |
| बेंगळुरू प्रस्थान | १६४० च्या उत्तरार्धात |
शहाजीराजांच्या भेटीसाठी संपूर्ण कुटुंबाचा प्रवास. |
| शाही स्वागत सोहळा | १६४०-४१ |
बेंगळुरू येथे शहाजीराजांच्या उपस्थितीत उत्सव. |
बेंगळुरू येथील शाही विवाह उत्सव (Grand Celebration in Bangalore)
पुण्यातील विवाह सोहळ्यानंतर काही काळाने शहाजीराजांनी जिजाऊ, शिवबा आणि त्यांच्या नूतन स्नुषा सईबाई यांना बेंगळुरूला बोलावून घेतले. शहाजीराजे त्यावेळी बेंगळुरूचे जहागीरदार आणि आदिलशाहीचे मुख्य सरदार होते. त्यांना आपल्या ज्येष्ठ पुत्राच्या विवाहाचा आनंद मोठ्या प्रमाणावर साजरा करायचा होता.
बेंगळुरू येथे शहाजीराजांनी अत्यंत भव्य आणि शाही थाटात विवाहाचा पुनरुच्चार किंवा स्वागत सोहळा आयोजित केला होता. या सोहळ्यासाठी कर्नाटकातील अनेक राजे, सरदार आणि प्रतिष्ठित व्यक्तींना आमंत्रित करण्यात आले होते. सईबाईंच्या नम्रतेने आणि सुसंस्कृत वागण्याने शहाजीराजांचे मन जिंकले. त्यांनी आपल्या स्नुषेचे स्वागत ‘लक्ष्मी’ सारखे केले. या वास्तव्यादरम्यान सईबाईंना विजापूर आणि बेंगळुरू येथील दरबारी संस्कृती, राजकारण आणि लष्करी हालचालींची जवळून ओळख झाली, ज्याचा उपयोग त्यांना पुढे शिवरायांच्या कार्यात सल्लागार म्हणून झाला.
महाराणी सईबाईंची स्वराज्य कार्यातील भूमिका (Role of Maharani Saibai in Swarajya)
महाराणी सईबाई या केवळ राजवाड्याच्या चार भिंतींच्या आत राहणाऱ्या राणी नव्हत्या. त्या शिवरायांच्या ‘पट्टराणी’ (Chief Queen) होत्या आणि त्यांना प्रशासकीय प्रक्रियेची उत्तम जाण होती. शिवरायांनी जेव्हा स्वराज्य स्थापनेची शपथ घेतली आणि एकामागून एक गड-किल्ले जिंकण्यास सुरुवात केली, तेव्हा सईबाईंनी त्यांना नेहमीच मानसिक बळ दिले.
ऐतिहासिक दस्तऐवज आणि बखरींमध्ये सईबाईंचे वर्णन एक ‘शांत आणि बुद्धिमान सल्लागार’ म्हणून केले जाते. अनेक कठीण प्रसंगात, जेव्हा महाराज मोहिमेवर बाहेर असत, तेव्हा राजवाड्याचे आणि अंतर्गत प्रशासनाचे व्यवस्थापन सईबाई अत्यंत चोखपणे पार पाडत असत. त्यांच्या काळात शिवरायांच्या कुटुंबात आणि राजवाड्यात अत्यंत एकोप्याचे वातावरण होते.
कौटुंबिक सौहार्द आणि समतोल (Maintaining Family Harmony)
शिवरायांना स्वराज्याच्या गरजेपोटी आणि राजकीय सोयरिकीसाठी इतर काही विवाह करावे लागले. परंतु, सईबाईंच्या समजूतदारपणामुळे राजवाड्यात कधीही अंतर्गत कलह निर्माण झाला नाही. त्यांनी इतर राण्यांशी बहिणीसारखे नाते ठेवले. सईबाईंच्या हयातीत राजवाड्याचे वातावरण अत्यंतhomogeneous (एकसंध) होते, असे इतिहासकार नमूद करतात. त्यांचा हा गुण स्वराज्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा होता, कारण अंतर्गत शांतता असेल तरच महाराज बाहेरील शत्रूंवर लक्ष केंद्रित करू शकत होते.
बजाजी निंबाळकर यांचे शुद्धीकरण आणि सईबाईंची मध्यस्थी (Bajaji Nimbalkar Shuddhi and Saibai’s Mediation)
निंबाळकर आणि भोसले घराण्यातील संबंधांमधील सर्वात मोठा आणि ऐतिहासिक टप्पा म्हणजे सईबाईंचे भाऊ बजाजीराव नाईक निंबाळकर यांचे शुद्धीकरण. बजाजी निंबाळकर हे विजापूरच्या आदिलशाहीचे निष्ठावंत सेवक होते. एकदा आदिलशहाने त्यांच्यावर रागावून त्यांना कैद केले आणि जुलमाने त्यांना बाटवून मुसलमान केले.
काही काळानंतर बजाजींना आपल्या कृतीचा पश्चात्ताप झाला आणि त्यांना पुन्हा हिंदू धर्मात परतण्याची इच्छा झाली. परंतु, त्या काळात धर्मांतरित व्यक्तीला पुन्हा धर्मात घेणे ही अत्यंत कठीण आणि विवादास्पद गोष्ट होती. या ऐतिहासिक प्रसंगात शिवाजी महाराजांनी अत्यंत धाडसी निर्णय घेतला. त्यांनी बजाजींना पुन्हा हिंदू धर्मात घेण्याचे (शुद्धीकरण) ठरवले.
या प्रक्रियेत महाराणी सईबाईंची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची होती. त्यांनी आपल्या भावाच्या पाठीशी उभे राहून जिजाऊंना आणि शिवरायांना या कार्यासाठी प्रोत्साहित केले. शिवरायांनी नीरा-नरसिंगपूर येथे बजाजींचे शुद्धीकरण घडवून आणले. केवळ शुद्धीकरण करून महाराज थांबले नाहीत, तर त्यांनी या नात्यात पुन्हा कधीही अडसर येऊ नये म्हणून आपली ज्येष्ठ कन्या सखूबाई हिचा विवाह बजाजी निंबाळकरांचे पुत्र महादजी यांच्याशी लावून दिला. हा विवाह १६५७ मध्ये पार पडला आणि यातून शिवरायांनी ‘महाराष्ट्र धर्माचा’ एक नवा आदर्श जगासमोर ठेवला.
महाराणी सईबाईंची अपत्ये आणि स्वराज्याचा वारसा (Children of Saibai and Legacy of Swarajya)
महाराणी सईबाई आणि शिवाजी महाराज यांच्या संसारातून स्वराज्याला चार अनमोल रत्ने मिळाली. यामध्ये तीन कन्या आणि एका पुत्राचा समावेश होता.
१. सखूबाई (Sakhubai)
सखूबाई या शिवरायांच्या पहिल्या कन्या होत्या. त्यांचा जन्म ७ सप्टेंबर १६५१ रोजी राजगड किल्ल्यावर झाला. स्वराज्याचे राजकीय संबंध सुधारण्यासाठी त्यांचा विवाह सईबाईंचे पुतणे महादजी निंबाळकर यांच्याशी करण्यात आला. सखूबाईंनी निंबाळकर घराण्यात राहून स्वराज्याचे हित जोपासले आणि पुढे संभाजी महाराजांच्या काळातही त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली.
२. राणूबाई (Ranubai)
राणूबाई यांचा जन्म १६५३ मध्ये झाला. त्यांचा विवाह जाधव घराण्यात झाला. जाधव घराणे हे जिजाऊंचे माहेरचे घराणे असल्यामुळे या सोयरिकीने भोसले आणि जाधव या दोन बलाढ्य घराण्यांमधील जुन्या वैमनस्याला पूर्णपणे तिलांजली दिली गेली.
३. अंबिकाबाई (Ambikabai)
अंबिकाबाई यांचा जन्म १६५५ मध्ये झाला. त्यांचा विवाह १६६८ मध्ये हरजीराजे महाडिक यांच्याशी झाला. महाडिक घराणे हे स्वराज्याचे अत्यंत एकनिष्ठ सरदार होते. अंबिकाबाईंनी कोकण आणि दक्षिण दिग्विजय मोहिमेदरम्यान स्वराज्याच्या कामात मोलाचे सहकार्य केले.
४. छत्रपती संभाजी महाराज (Chhatrapati Sambhaji Maharaj)
महाराणी सईबाईंच्या पोटी १४ मे १६५७ रोजी पुरंदर किल्ल्यावर स्वराज्याचा भावी छत्रपती संभाजी महाराजांचा जन्म झाला. संभाजीराजे हे शिवरायांचे पहिले चिरंजीव आणि वारसदार होते. त्यांच्या जन्मामुळे स्वराज्याला एक खंबीर नेतृत्व मिळाले. परंतु, दुर्दैवाने संभाजीराजे अवघे दोन वर्षांचे असतानाच सईबाईंचे निधन झाले.
| अपत्याचे नाव (Name) | जन्म वर्ष (Birth Year) | ऐतिहासिक महत्त्व (Significance) |
| सखूबाई (Sakhubai) | १६५१ |
निंबाळकर घराण्याशी सोयरिक व राजकीय एकता. |
| राणूबाई (Ranubai) | १६५३ |
जाधव घराण्याशी संबंध दृढ करणे. |
| अंबिकाबाई (Ambikabai) | १६५५ |
महाडिक घराण्याशी सोयरिक. |
| संभाजी महाराज | १४ मे १६५७ |
स्वराज्याचे दुसरे छत्रपती व पराक्रमी वारसदार. |
सईबाईंचा आजार आणि राजगडावरील दुर्दैवी अंत (Illness and Death of Saibai at Rajgad)
महाराणी सईबाईंचे आयुष्य फार मोठे नव्हते, परंतु त्यांनी जेवढा काळ शिवरायांना साथ दिली, तो काळ स्वराज्याच्या बांधणीसाठी अत्यंत महत्त्वाचा होता. संभाजी महाराजांच्या जन्मानंतर सईबाईंची प्रकृती बिघडली. त्या काळात ‘बाळंतव्याधी’ किंवा इतर काही गंभीर आजारामुळे त्या खूप काळ अंथरुणाला खिळून होत्या.
१६५९ साल हे स्वराज्यासाठी अत्यंत तणावाचे होते. विजापूरचा क्रूर सरदार अफजलखान प्रचंड सैन्यासह स्वराज्यावर चालून आला होता. शिवाजी महाराज अफजलखानाचा मुकाबला करण्यासाठी प्रतापगडावर जाण्याची तयारी करत होते. एका बाजूला राज्यावर आलेले हे मोठे संकट आणि दुसऱ्या बाजूला आपल्या लाडक्या पत्नीची खालावलेली प्रकृती, अशा दुहेरी पेचात महाराज अडकले होते.
अखेर, ५ सप्टेंबर १६५९ रोजी, राजगड किल्ल्यावर महाराणी सईबाईंनी अखेरचा श्वास घेतला. त्यावेळी त्यांचे वय अवघे २५ वर्षे होते. स्वराज्याची महाराणी आणि शिवरायांची सर्वात प्रिय पत्नी त्यांना सोडून गेली. शिवरायांसाठी हा धक्का पचवणे अत्यंत कठीण होते. असे म्हटले जाते की, सईबाईंच्या निधनानंतर महाराजांच्या वैयक्तिक आयुष्यातील आनंद जणू हरवला होता. सईबाईंच्या निधनानंतर जिजाऊंनी बाल शंभूराजांची आई होऊन त्यांचे संगोपन केले.
शिवरायांच्या आयुष्यातील सईबाईंचे स्थान (Significance of Saibai in Shivaji’s Life)
शिवाजी महाराजांनी आपल्या आयुष्यात एकूण आठ विवाह केले, परंतु सईबाईंचे स्थान त्यांच्या हृदयात सर्वात उच्च होते. त्या त्यांच्या प्रथम पत्नी आणि पट्टराणी होत्या. सईबाईंच्या मृत्यूनंतर शिवरायांच्या आयुष्यात जो रिकामापणा निर्माण झाला, तो कधीही भरून निघाला नाही. काही ऐतिहासिक बखरींमध्ये असे नमूद केले आहे की, १६८० मध्ये जेव्हा शिवाजी महाराज स्वतः मृत्यूशी झुंज देत होते, तेव्हा त्यांच्या मुखातून निघालेला शेवटचा शब्द ‘सई’ हाच होता. हे त्यांच्यातील अतूट प्रेमाचे आणि आदराचे प्रतीक आहे.
सईबाईंनी शिवरायांना दिलेला निस्वार्थी पाठिंबा आणि स्वराज्यासाठी केलेला त्याग हा आजच्या पिढीसाठी प्रेरणादायी आहे. त्यांनी कधीही स्वतःच्या सुखाचा विचार केला नाही, तर नेहमी महाराजांच्या आणि स्वराज्याच्या कल्याणाला प्राधान्य दिले.
ऐतिहासिक निष्कर्ष आणि वारसा (Historical Conclusion and Legacy)
महाराणी सईबाई निंबाळकर यांचा शिवाजी महाराजांशी झालेला विवाह हा महाराष्ट्राच्या सामाजिक आणि राजकीय इतिहासातील एक मैलाचा दगड होता. या विवाहाने केवळ दोन घराणी एकत्र आली नाहीत, तर एका नव्या राष्ट्राच्या निर्मितीला बळ मिळाले. सईबाईंनी आपल्या अल्पायुष्यात एक आदर्श पत्नी, आदर्श सून आणि आदर्श माता म्हणून दिलेले योगदान अतुलनीय आहे.
फलटणच्या निंबाळकर घराण्याने या विवाहाच्या माध्यमातून स्वराज्याला जे सैन्यबळ आणि राजकीय पाठिंबा दिला, त्यामुळेच शिवराय सुरुवातीच्या काळात आदिलशाहीला यशस्वीपणे टक्कर देऊ शकले. बजाजी निंबाळकरांच्या शुद्धीकरणाचा जो धाडसी निर्णय महाराजांनी घेतला, त्यामागे सईबाईंची कौटुंबिक आणि भावनिक साथ महत्त्वाची होती.
आजही राजगडाच्या कुशीत असलेली महाराणी सईबाईंची समाधी आपल्याला त्यांच्या त्यागाची आणि प्रेमाची आठवण करून देते. स्वराज्याच्या प्रत्येक यशात महाराणी सईबाईंचा अदृश्य पण खंबीर वाटा होता, हे नाकारता येणार नाही. महाराष्ट्राच्या इतिहासात त्यांचे नाव सदैव आदराने आणि अभिमानाने घेतले जाईल.
