शहाजीराजांची संघर्षगाथा: निजामशाही आणि आदिलशाही कालखंड

शहाजीराजांची संघर्षगाथा: निजामशाही आणि आदिलशाही कालखंडातील स्वराज्य संकल्पनेचा उदय

महाराष्ट्राच्या मध्ययुगीन इतिहासात छत्रपती शिवाजी महाराज हे नाव आदराने घेतले जाते, परंतु या स्वराज्याचा पाया ज्या महापुरुषाने रचला, त्या स्वराज्य संकल्पक शहाजीराजे भोसले यांचा इतिहास तितकाच पराक्रमी आणि धोरणी आहे. १७ व्या शतकाच्या सुरुवातीचा काळ हा दख्खनमध्ये राजकीय अस्थिरतेचा होता. मुघल सम्राट उत्तरेकडून दक्षिणेत आपले पाय पसरू पाहत होते, तर दक्षिणेतील निजामशाही, आदिलशाही आणि कुतुबशाही या सत्ता स्वतःचे अस्तित्व टिकवण्यासाठी संघर्ष करत होत्या. याच धामधुमीच्या काळात शहाजीराजे भोसले यांनी आपल्या युद्धकौशल्याने आणि मुत्सद्देगिरीने एका स्वतंत्र मराठा अस्मितेची मुहूर्तमेढ रोवली. त्यांनी केवळ निजामशाही किंवा आदिलशाहीची चाकरी केली नाही, तर वेळप्रसंगी स्वतःचे स्वतंत्र राज्य स्थापन करून स्वराज्याचा पहिला प्रयोग यशस्वी करून दाखवला.

भोसले घराण्याची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आणि वंशावळ

शहाजीराजांच्या संघर्षाचा अभ्यास करण्यापूर्वी त्यांच्या पूर्वजांचा इतिहास जाणून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. भोसले घराणे हे मूळचे राजस्थानमधील चितोडच्या सिसोदिया राजपूत वंशातील असल्याचे मानले जाते. अल्लाउद्दीन खिलजीने चितोडवर आक्रमण केल्यानंतर, राणा लक्ष्मणसिंह यांचे वंशज दक्षिणेत आले. १३२० च्या सुमारास राणा सज्जन्सिंह महाराष्ट्रात स्थिरावले आणि त्यांनी देवगिरीच्या यादवांच्या काळात येथे आपल्या पराक्रमाची चुणूक दाखवली.

भोसले घराण्यातील बाबाजीराजे भोसले हे वेरूळचे पाटील होते. त्यांचे पुत्र मालोजीराजे आणि विठोजीराजे यांनी अहमदनगरच्या निजामशाहीत आपली लष्करी कारकीर्द सुरू केली. मालोजीराजे हे अत्यंत पराक्रमी होते आणि निजामशहाने त्यांना पुणे, सुपे, इंदापूर आणि चाकण या परगण्यांची जहागिरी बहाल केली होती.

भोसले घराण्यातील महत्त्वाचे टप्पे

खालील तक्त्यामध्ये भोसले घराण्याची मालोजीराजांपासूनची महत्त्वाची माहिती दिली आहे:

शहाजीराजांचा जन्म १८ मार्च १५९४ रोजी झाला (काही संदर्भांनुसार १५ मार्च). त्यांच्या जन्मापूर्वी मालोजीराजांनी अहमदनगरच्या शहाशरीफ पीराकडे नवस बोलला होता, म्हणून दोन्ही मुलांची नावे ‘शहाजी’ आणि ‘शरीफजी’ ठेवण्यात आली.

निजामशाहीतील उदय आणि खंडागळे हत्तीचे प्रकरण

शहाजीराजांनी आपल्या कारकिर्दीची सुरुवात निजामशाहीत एक निष्ठावान सरदार म्हणून केली. वडील मालोजीराजे इंदापूरच्या लढाईत धारातीर्थी पडल्यानंतर, शहाजीराजांकडे जहागिरीची जबाबदारी आली. तरुण वयातच त्यांनी आपल्या लष्करी बुद्धिमत्तेने निजामशाही दरबारात मोठा मान मिळवला होता. मात्र, याच काळात जाधव आणि भोसले या दोन मातब्बर मराठा घराण्यांमध्ये वितुष्ट निर्माण झाले.

निजामशाही दरबारात खंडागळे नावाच्या सरदाराचा एक हत्ती मस्तावला होता. या हत्तीने दरबारात धुमाकूळ घातला. हा हत्ती रोखण्याच्या प्रयत्नात जाधव आणि भोसले गटात मोठे भांडण झाले. शहाजीराजांचे सासरे लखुजीराव जाधव हे मुघलांच्या बाजूने झुकलेले होते, तर शहाजीराजे निजामशाहीचे रक्षण करत होते. या वादातून शहाजीराजांवर तलवारीचे वार झाले, ज्यामध्ये ते जखमी झाले. या घटनेने दोन्ही कुटुंबांमधील संबंध कायमचे ताणले गेले आणि जिजाऊसाहेबांना आपल्या माहेरच्या नात्यापेक्षा पतीच्या कर्तव्याला प्राधान्य द्यावे लागले.

भातवडीची लढाई: गनिमी काव्याचा पहिला महाविजय

इतिहासात ‘भातवडीची लढाई’ (ऑक्टोबर १६२४) ही एक अद्वितीय घटना मानली जाते. मुघल सम्राट जहांगीरने निजामशाही नष्ट करण्यासाठी १.२ लाख सैन्याची फौज पाठवली होती. विजापूरचा आदिलशहा देखील मुघलांना येऊन मिळाला, ज्यामुळे शत्रूचे एकूण सैन्य २ लाखांच्या घरात गेले होते. दुसरीकडे, निजामशाहीकडे वजीर मलिक अंबर आणि शहाजीराजांच्या नेतृत्वाखाली केवळ २० हजार सैन्य होते.

या विषम लढाईत शहाजीराजांनी आपल्या बुद्धिमत्तेचा वापर केला. त्यांनी अहमदनगरजवळील भातवडी येथे धरणाची भिंत फोडून रात्रीच्या वेळी शत्रूच्या छावणीत पाणी सोडले. गोंधळलेल्या शत्रू सैन्यावर शहाजीराजांनी गनिमी काव्याने (Ganimi Kava) तुटून पडले आणि दोन प्रहरात २ लाखांच्या सैन्याचा पराभव केला.

भातवडीच्या लढाईचे निष्कर्ष

या विजयानंतर शहाजीराजांची प्रतिष्ठा इतकी वाढली की खुद्द मलिक अंबरला त्यांच्याबद्दल असूया वाटू लागली. दरबारातील राजकारण आणि मलिक अंबरची बदललेली वागणूक यामुळे शहाजीराजांनी १६२५ मध्ये निजामशाही सोडून आदिलशाहीचा आश्रय घेतला, जिथे त्यांना ‘सरलष्कर’ ही पदवी मिळाली.

स्वराज्य स्थापनेचा पहिला प्रयोग: शहागड (पेमगिरी) कालखंड (१६३३-१६३६)

शहाजीराजे हे केवळ नोकरी करणारे सरदार नव्हते, तर त्यांच्या मनात स्वतंत्र हिंदू राज्याची संकल्पना आकार घेत होती. १६३० च्या सुमारास निजामशाहीची स्थिती अत्यंत बिकट झाली होती. मुघल सम्राट शहाजहानने निजामशाही संपवण्यासाठी कंबर कसली होती. वजीर फत्तेखानने निजामशहाची हत्या केली आणि मुघलांचे मांडलिकत्व स्वीकारले. अशा कठीण प्रसंगी शहाजीराजांनी निजामशाहीचा वारस जिवंत ठेवण्याचा आणि मुघलांना आव्हान देण्याचा निर्णय घेतला.

त्यांनी निजामशाहीच्या नात्यातील ‘मुर्तझा’ नावाच्या एका लहान मुलाला शोधून काढले आणि त्याला १६ सप्टेंबर १६३३ रोजी संगमनेर जवळील ‘पेमगिरी’ किल्ल्यावर गादीवर बसवले. या किल्ल्याला त्यांनी ‘भिमगड’ किंवा ‘शहागड’ असे नाव दिले. स्वतः वजीर होऊन शहाजीराजांनी या मुलाच्या नावाने स्वतंत्र राज्यकारभार सुरू केला.

हा स्वराज्याचा पहिला प्रत्यक्ष प्रयोग होता. शहाजीराजांनी मुघलांच्या ताब्यातील जुन्नर, कोकण आणि नाशिकपर्यंतचा प्रदेश पुन्हा जिंकला. त्यांचे स्वतःचे सैन्य १२,००० पर्यंत वाढले होते आणि त्यांनी स्वतःची महसूल व्यवस्था लागू केली होती, ज्यातून वर्षाला ७५ लाख रुपयांचे उत्पन्न मिळत असे. सुमारे ३ वर्षे शहाजीराजांनी मुघलांशी आणि आदिलशहाशी एकहाती लढा दिला. मात्र, १६३६ मध्ये मुघल आणि आदिलशहाने एकत्र येऊन शहाजीराजांना माहुली किल्ल्यावर वेढले. पोर्तुगीजांनी मदत नाकारल्यामुळे आणि रसद संपल्यामुळे शहाजीराजांना तह करावा लागला.

मुघल-आदिलशाही तह आणि दक्षिणेकडील स्थलांतर

१६३६ च्या तहानुसार निजामशाही कायमची संपुष्टात आली. मुघलांनी अट घातली की शहाजीराजांनी उत्तर महाराष्ट्रात राहू नये, कारण ते पुन्हा बंडाळी करू शकतात. परिणामी, शहाजीराजांना दक्षिणेत म्हणजे कर्नाटक प्रांतात पाठवण्यात आले. आदिलशहाने त्यांना बंगळूरची जहागिरी दिली.

बंगळूरमधील कार्यकाळ आणि सांस्कृतिक केंद्र

बंगळूरमध्ये शहाजीराजांनी एका स्वतंत्र राजाप्रमाणे आपला दरबार थाटला. त्यांनी तेथे ‘नवगजी’ नावाचा भव्य राजवाडा बांधला, जो बागा, कारंजी आणि कलात्मक सजावटीने नटलेला होता. शहाजीराजे हे केवळ योद्धा नव्हते, तर ते कलेचे आणि साहित्याचे महान आश्रयदाते होते. त्यांच्या दरबारात जयराम पिंड्ये यांच्यासारखे कवी होते, ज्यांनी ‘राधामाधव विलास चंपू’ हा ग्रंथ लिहिला.

शहाजीराजांनी दक्षिण भारतात आपला प्रभाव इतका वाढवला होता की तेथील स्थानिक राजे त्यांना मान देऊ लागले. त्यांनी हरलेल्या राजांना देहदंड न देता त्यांना आपले मांडलिक केले, ज्यामुळे संकटाच्या वेळी हे राजे त्यांच्या मदतीला धावून येत असत.

शिवरायांचे शिक्षण आणि स्वराज्याची तयारी

शहाजीराजांनी आपल्या दोन्ही पुत्रांना – संभाजी आणि शिवाजी – अतिशय कुशलतेने घडवले. १६४० ते १६४२ या काळात बाल शिवबा आपल्या वडिलांसोबत बंगळूरमध्ये होते. तेथे त्यांना लष्करी शिक्षण, राजकारण आणि प्रशासनाचे धडे शहाजीराजांच्या देखरेखीखाली मिळाले.

जेव्हा शहाजीराजांनी शिवरायांना पुण्याच्या जहागिरीवर पाठवण्याचा निर्णय घेतला, तेव्हा त्यांनी केवळ त्यांना पाठवले नाही, तर सोबत एक सक्षम मंत्रिमंडळ देखील दिले. यामध्ये शामराज रांझेकर, बाळकृष्णपंत हणमंते, सोनोपंत डबीर आणि कान्होजी जेधे यांसारख्या विश्वासू सहकाऱ्यांचा समावेश होता. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, शहाजीराजांनीच शिवरायांना ‘राजमुद्रा’ तयार करून दिली, जी स्वराज्याच्या स्वतंत्र अस्तित्वाचे प्रतीक बनली.

संघर्ष आणि अटक: विजापूर दरबारातील डावपेच

शहाजीराजांचे वाढते वर्चस्व आणि पुण्यात शिवरायांनी सुरू केलेल्या स्वराज्याच्या हालचाली यामुळे आदिलशाही दरबार हादरला होता. १६४८ मध्ये विजापूरचा वजीर मुस्तफा खान याने शहाजीराजांना कैद करण्याचे कारस्थान रचले. जिंजीच्या वेढ्यात असताना बाजी घोरपडे याने शहाजीराजांना विश्वासघाताने अटक केली आणि त्यांना साखळदंडात बांधून विजापूरला नेण्यात आले.

यावेळी शिवरायांनी आपल्या मुत्सद्देगिरीचा वापर केला. त्यांनी मुघल सम्राट शाहजादा मुरादशी संपर्क साधला आणि शहाजीराजांच्या सुटकेसाठी दबाव आणला. शेवटी १६४९ मध्ये शहाजीराजांची सुटका झाली, मात्र त्यासाठी स्वराज्याला बंगळूर, कोंढाणा आणि कंदर्पी यांसारखे महत्त्वाचे किल्ले गमवावे लागले.

निष्कर्षात्मक वारसा: स्वराज्य संकल्पक

शहाजीराजे भोसले यांचा मृत्यू २३ जानेवारी १६६४ रोजी होदिगिरे (कर्नाटक) येथे एका शिकारीच्या दरम्यान घोड्यावरून पडून झाला. त्यांचा संपूर्ण प्रवास हा संघर्षाचा होता. त्यांनी प्रतिकूल परिस्थितीतही आपली स्वाभिमानी वृत्ती सोडली नाही.

त्यांना ‘स्वराज्य संकल्पक’ म्हणण्यामागे खालील ठोस कारणे आहेत:

1. त्यांनी १६३३ मध्ये शहागडवर स्वराज्याचा पहिला पाया रचला.

2. त्यांनी गनिमी काव्याच्या युद्धतंत्राला शास्त्रीय स्वरूप दिले, ज्याचा वापर पुढे शिवरायांनी केला.

3. त्यांनी शिवरायांना पुण्यात पाठवून स्वतंत्र कारभार करण्याची प्रेरणा आणि संसाधने पुरवली.

4. त्यांनी संस्कृत आणि मराठी भाषेचा दरबारात पुरस्कार करून सांस्कृतिक स्वराज्याची मुहूर्तमेढ रोवली.

शहाजीराजे हे केवळ छत्रपती शिवाजी महाराजांचे वडील नव्हते, तर ते एक द्रष्टे नेते होते ज्यांनी मुघल आणि सुलतानी सत्तेच्या अंधारात स्वतंत्र स्वराज्याचा दिवा तेवत ठेवला. त्यांचा हा संघर्षमयी इतिहास प्रत्येक शिवप्रेमीसाठी आणि इतिहास संशोधकासाठी आजही प्रेरणादायी आहे.