स्वराज्याची सुरुवातीची साथ: कान्होजी जेधे आणि बाजी पासलकर

स्वराज्याची सुरुवातीची साथ: कान्होजी जेधे आणि बाजी पासलकर (Early Companions of Swarajya: Kanhoji Jedhe and Baji Pasalkar)

छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी ज्यावेळी हिंदवी स्वराज्याची मुहूर्तमेढ रोवली, त्यावेळी त्यांच्या पाठीशी उभे राहिलेले मावळे हे केवळ सैनिक नव्हते, तर ते स्वराज्याचे आधारस्तंभ होते. सह्याद्रीच्या कडेकपारीत राहणाऱ्या या साध्या भोळ्या पण इमानदार माणसांनी शिवरायांच्या स्वप्नासाठी आपले सर्वस्व पणाला लावले. स्वराज्याच्या या सुरुवातीच्या काळात कान्होजी जेधे आणि बाजी पासलकर या दोन ज्येष्ठ आणि अनुभवी व्यक्तींचे योगदान अत्यंत मोलाचे ठरले आहे. या अहवालात आपण या दोन महान योद्ध्यांचा इतिहास, त्यांची स्वराज्याप्रती असलेली निष्ठा आणि त्यांनी गाजवलेल्या पराक्रमाचा सखोल आढावा घेणार आहोत. महाराष्ट्राच्या इतिहासात या दोन नावांचे स्थान अढळ आहे, कारण त्यांनी केवळ युद्धभूमीवरच पराक्रम गाजवला नाही, तर स्वराज्याच्या निर्मितीसाठी आवश्यक असणारी सामाजिक आणि राजकीय बांधणी करण्यातही महत्त्वाची भूमिका बजावली.

ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आणि दख्खनची स्थिती (Historical Background of Deccan)

सतराव्या शतकातील महाराष्ट्र हा विविध सुलतानशाहीच्या जोखडाखाली दबलेला होता. विजापूरची आदिलशाही, अहमदनगरची निजामशाही आणि उत्तरेकडून येणारी प्रबळ मुघल सत्ता यांच्यात दख्खनच्या भूमीवर सतत संघर्ष सुरू असे. या संघर्षात महाराष्ट्रातील स्थानिक देशमुखांची अवस्था अत्यंत दयनीय होती. अनेक देशमुख आपली वतने वाचवण्यासाठी कधी आदिलशहाची तर कधी मुघलांची चाकरी करत असत. वतनदारी ही त्या काळी केवळ मालमत्ता नसून ती प्रतिष्ठेची आणि अस्तित्वाची बाब होती. अशा अस्थिर वातावरणात शहाजीराजे भोसले यांनी स्वराज्याचे स्वप्न पाहिले आणि ते साकार करण्याची जबाबदारी बाल शिवबांवर सोपवली.

पुणे, सुपे, चाकण आणि इंदापूर या परगण्यांची जहागीर सांभाळत असताना शिवरायांना अशा अनुभवी लोकांची गरज होती, जे केवळ युद्धात निष्णात नसून ज्यांचा मावळ प्रांतात मोठा दरारा असेल. कान्होजी जेधे आणि बाजी पासलकर हे शहाजीराजांचे अत्यंत विश्वासू सहकारी होते. शहाजीराजांनीच या ज्येष्ठ मंडळींना शिवरायांच्या मदतीसाठी आणि मार्गदर्शनासाठी पुण्याला पाठवले होते. या दोन्ही महापुरुषांनी आपल्या वयाचा आणि अनुभवाचा वापर करून मावळ खोऱ्यातील विखुरलेल्या शक्तीला एका सूत्रात गुंफण्याचे काम केले.

स्वराज्याचे पहिले सरसेनापती: वीर बाजी पासलकर (First Commander-in-Chief Baji Pasalkar)

बाजी पासलकर हे स्वराज्याच्या पहिल्या सरसेनापती पदाचा मान भूषवणारे महान योद्धा होते. ते बारा मावळपैकी एक असलेल्या मोसे खोऱ्याचे पिढीजात देशमुख होते. त्यांच्याकडे या खोऱ्यातील ८४ गावांचा कारभार होता. बाजी पासलकर हे केवळ एक लष्करी अधिकारी नव्हते, तर ते शिवरायांचे मार्गदर्शक आणि आजोबांच्या वयाचे असूनही त्यांचे अत्यंत जवळचे स्नेही होते.

बाजी पासलकरांचे घराणे आणि प्रशासकीय प्रभाव (Family History and Administrative Influence)

बाजी पासलकर यांचे निवासस्थान मोसे खोऱ्यात होते. निगडे-मोसे या मुख्य गावापासून ते सांगरून, डावजे, धामन आणि ओव्होळपर्यंत पसरलेल्या ८४ खेड्यांची देशमुखी त्यांच्याकडे होती. बाजी पासलकर हे न्यायदानात अतिशय निपुण आणि उत्तम प्रशासक म्हणून ओळखले जात. त्यांच्या खोऱ्यात कोणत्याही सामान्य रयतेवर अन्याय झाल्यास ते स्वतः तिथे जाऊन न्याय मिळवून देत असत. त्यांची शरीरयष्टी धिप्पाड होती आणि त्यांच्या मिशांचा पीळ त्यांच्या पराक्रमाची साक्ष देत असे.

शिवरायांनी जेव्हा रायरेश्वराच्या मंदिरात स्वराज्याची शपथ घेतली, त्यावेळी बाजी पासलकर हे त्यांच्या सोबत होते असे मानले जाते. बाजींच्या अनुभवामुळेच शिवरायांना सुरुवातीच्या काळात मावळ प्रांतातील भौगोलिक रचनेचा वापर करून गनिमी कावा कसा करावा, याचे शिक्षण मिळाले. बाजी पासलकर हे शिवरायांवर पुत्राप्रमाणे प्रेम करत आणि स्वराज्याच्या कार्यात त्यांनी आपले सर्वस्व अर्पण करण्याची तयारी ठेवली होती.

फत्तेखानाचा पराभव आणि स्वराज्याचा पहिला विजय (Defeat of Fateh Khan and First Victory)

इ.स. १६४८ च्या सुमारास शिवरायांच्या वाढत्या हालचाली पाहून विजापूरचा आदिलशहा सावध झाला. त्याने स्वराज्याचा बंदोबस्त करण्यासाठी फत्तेखान नावाच्या सरदाराला पाठवले. फत्तेखानाने जेजुरी जवळील बेलसर येथे आपली छावणी ठोकली आणि शिरवळजवळील सुभानमंगळ हा भुईकोट किल्ला जिंकून घेतला. हा स्वराज्यासाठी पहिला मोठा धोका होता आणि शिवरायांसाठी ही पहिलीच मोठी लष्करी कसोटी होती.

पुरंदरच्या पायथ्याशी झालेला रणसंग्राम (The Battle of Purandar)

शिवरायांनी या संकटाचा सामना करण्यासाठी आपल्या सैन्याची विभागणी केली. त्यांनी कावजी मल्हार याला सुभानमंगळ किल्ला पुन्हा जिंकण्यासाठी पाठवले, तर स्वतः बाजी पासलकर, कान्होजी जेधे, बाजी जेधे आणि गोदाजी जगताप या वीरांसह फत्तेखानाच्या छावणीवर अचानक हल्ला केला. बेलसरच्या छावणीवर मराठ्यांनी एवढा जबरदस्त हल्ला केला की खानाच्या सैन्याची दाणादाण उडाली. खान आपला जीव वाचवून पुरंदरच्या दिशेने पळाला.

फत्तेखानाचा सरदार मुसेखान याने पुरंदर किल्ल्यावर हल्ला करण्याचा प्रयत्न केला. यावेळी गडाच्या पायथ्याशी मराठा आणि आदिलशाही सैन्यात तुंबळ युद्ध झाले. या युद्धात गोदाजी जगताप आणि मुसेखान यांच्यात थेट लढत झाली. गोदाजींनी आपल्या तलवारीच्या एकाच वाराने मुसेखानाचा खात्मा केला. मुसेखान पडल्याचे पाहून खानाचे सैन्य पळू लागले. मराठ्यांनी त्यांचा पाठलाग सुरू केला. हा पाठलाग सासवडपर्यंत पोहोचला.

बाजी पासलकरांचे बलिदान (The Sacrifice of Baji Pasalkar)

या विजयाच्या अंतिम टप्प्यात एक दुर्दैवी घटना घडली. सासवडच्या जवळ शत्रूच्या सैन्याशी लढत असताना बाजी पासलकर यांच्या उजव्या हातावर मागून एक वार झाला. तरीही ते वीर प्राणपणाने लढत राहिले. अखेरीस त्यांच्या छातीवर शत्रूचा वार झाला आणि ते गंभीर जखमी झाले. कावजी मल्हार आणि बाजींच्या निष्ठावंत घोड्याने, ‘यशवंती’ने त्यांना गडाकडे आणले. शिवरायांना ही बातमी मिळताच ते धावत आले. २४ मे १६४९ रोजी बाजी पासलकर यांनी शिवरायांच्या मांडीवर डोके ठेवून अखेरचा श्वास घेतला. स्वराज्यासाठी बलिदान देणारे ते पहिले मोठे सेनानी ठरले. त्यांच्या या बलिदानामुळे मावळ्यांमध्ये स्वराज्यासाठी मरणाची भीती उरली नाही, तर अभिमान जागृत झाला.

कान्होजी जेधे: निष्ठा आणि त्यागाचे मूर्तिमंत प्रतीक (Kanhoji Jedhe: Symbol of Loyalty and Sacrifice)

कान्होजी जेधे हे भोर जवळील कारी गावचे देशमुख होते आणि स्वराज्याच्या सुरुवातीच्या काळातील सर्वात प्रबळ आधारस्तंभ मानले जात. कान्होजींचा जन्म कारी गावात झाला होता. त्यांचे वडील आणि आई यांचे छत्र त्यांच्या लहानपणीच हरपले होते. देवजी महाल्या नावाच्या एका निष्ठावंत सेवकाने तान्ह्या कान्होजींचे प्राण वाचवले आणि त्यांना रानावनात सांभाळले. पुढे पासलकर देशमुखांनी त्यांचा सांभाळ केला आणि त्यांना राजकारण व युद्धतंत्राचे शिक्षण दिले. कान्होजींनी बाजी पासलकरांची कन्या सावित्री यांच्याशी विवाह केला होता, ज्यामुळे या दोन थोर घराण्यांत नात्याचे संबंध निर्माण झाले होते.

रोहीड खोऱ्याचे नेतृत्व आणि शहाजीराजांशी निष्ठा (Leadership of Rohid Khore)

कान्होजी जेधे हे रोहीड खोऱ्याचे देशमुख होते. या खोऱ्यात रायरेश्वर आणि रोहिडेश्वर हे दोन महत्त्वाचे किल्ले येतात. कान्होजींचा दरारा संपूर्ण बारा मावळामध्ये होता. ते शहाजीराजांच्या वयाचे होते आणि त्यांचे अत्यंत निकटवर्तीय होते. ज्यावेळी शहाजीराजांनी शिवरायांना पुण्याला पाठवले, त्यावेळी कान्होजींना सोबत देऊन त्यांच्यावर मोठी जबाबदारी सोपवली होती. “राजे शहाजी यांनी सांगितल्याप्रमाणे आपण या पुत्राची सेवा करावी आणि स्वराज्याचे कार्य तडीस न्यावे,” असे आदेश शहाजीराजांनी कान्होजींना दिले होते.

कान्होजींची स्वराज्याप्रती असलेली निष्ठा ही कोणत्याही अमिषापेक्षा मोठी होती. ते जरी आदिलशाहीच्या सेवेत असले आणि आदिलशहाने त्यांना वतन बहाल केलेले असले, तरी त्यांनी कधीही शिवरायांच्या विरोधात पाऊल उचलले नाही. उलट, त्यांनी आपल्या पाचही मुलांना स्वराज्याच्या कार्यात झोकून देण्यास प्रोत्साहन दिले.

अफजलखानाच्या स्वारीचे संकट आणि कान्होजींची भूमिका (Crisis of Afzal Khan and Role of Kanhoji)

इ.स. १६५९ मध्ये ज्यावेळी अफजलखान विजापूरहून स्वराज्यावर चालून आला, त्यावेळी संपूर्ण महाराष्ट्रात घबराटीचे वातावरण पसरले होते. अफजलखान हा अत्यंत क्रूर आणि शक्तिशाली सरदार होता. त्याने मावळ प्रांतातील सर्व देशमुखांना ‘खलिते’ (पत्रे) पाठवून असा इशारा दिला की, “जर तुम्ही शिवाजीला साथ दिली, तर तुमची वतने जप्त केली जातील आणि तुमची कत्तल केली जाईल. जर तुम्ही माझ्या बाजूला आलात, तर तुम्हाला मोठी जहागीर दिली जाईल”.

अशा वेळी अनेक देशमुख डळमळीत झाले होते. स्वराज्याची निर्मिती धोक्यात आली होती. शिवरायांनी कान्होजी जेधे यांची भेट घेतली आणि त्यांना सांगितले, “कान्होजी काका, आपण ज्येष्ठ आहात. खानाचे संकट मोठे आहे. आपल्या वतनाला आणि घराण्याला धोका आहे. जर तुम्हाला वाटत असेल, तर तुम्ही खानाला जाऊन मिळू शकता, जेणेकरून तुमचे वतन सुरक्षित राहील”.

वतनावर पाणी सोडण्याचा ऐतिहासिक निर्णय (Renunciation of Vatan)

शिवरायांचे हे बोल ऐकून कान्होजी जेधे यांचे रक्त उसळले. त्यांनी तात्काळ आपल्या हातातील पाण्याचा तांब्या घेतला आणि राजांच्या पायांवर पाणी सोडले. त्यांनी जाहीर केले की, “राजे, मी माझ्या वतनावर तुळशीपत्र ठेवले आहे. मला वतन नको, मला स्वराज्य हवे आहे. मी आणि माझी मुले स्वराज्यासाठी मरण्यास तयार आहोत, पण आम्ही कधीही खानाला जाऊन मिळणार नाही”.

हा केवळ एका व्यक्तीचा निर्णय नव्हता, तर तो मावळ प्रांतातील इतर सर्व देशमुखांसाठी एक आदर्श होता. कान्होजींनी केवळ स्वतःच शपथ घेतली नाही, तर त्यांनी मावळातील इतर सर्व देशमुखांची (बांदल, शिळीमकर, मारल, पायगुडे इ.) आपल्या कारी येथील वाड्यावर एक गुप्त सभा बोलावली. या सभेत त्यांनी सर्वांना पटवून दिले की, “हा खान बेईमान आहे. आपली मायभूमी संकटात आहे. जर आपण आज एकत्र आलो नाही, तर पुढच्या पिढ्या आपल्याला कधीही माफ करणार नाहीत.” कान्होजींच्या शब्दांवर विश्वास ठेवून सर्व देशमुख शिवरायांच्या मागे खंबीरपणे उभे राहिले.

प्रतापगडची लढाई आणि तलवारीचा मान (Battle of Pratapgad and Sword of Honour)

१० नोव्हेंबर १६५९ रोजी प्रतापगडच्या पायथ्याशी शिवरायांनी अफजलखानाचा वध केला. या ऐतिहासिक लढाईत कान्होजी जेधे आणि त्यांच्या मावळ्यांनी अतुलनीय शौर्य गाजवले. जावळीच्या घनदाट जंगलात कान्होजींच्या सैन्याने खानाच्या १५०० बंदूकधारी सैनिकांची दाणादाण उडवली. या विजयानंतर स्वराज्यावरील सर्वात मोठे संकट टळले.

तलवारीच्या पहिल्या पानाचे मानकरी (Recipient of Sword of Honour)

या विजयाचे श्रेय देताना शिवरायांनी कान्होजी जेधे यांचा विशेष गौरव केला. “ज्यांनी संकटसमयी डगमगून न जाता स्वराज्याची साथ दिली आणि आपल्या वतनावर पाणी सोडले, त्या कान्होजी जेधे यांना स्वराज्याच्या तलवारीच्या पहिल्या पानाचा मान देण्यात येत आहे,” अशी घोषणा महाराजांनी केली. हा मान त्या काळातील लष्करी सन्मानांमध्ये सर्वोच्च मानला जात असे.

पुढे जेव्हा पावनखिंडीच्या लढाईनंतर बाजी प्रभू देशपांडे आणि बांदल मावळ्यांनी अभूतपूर्व बलिदान दिले, त्यावेळी शिवरायांना बांदलांचा गौरव करायचा होता. त्यावेळी कान्होजींनी मोठ्या मनाने आपला ‘पहिल्या पानाचा मान’ कृष्णाजी बांदल यांना देण्याची तयारी दर्शवली. यावरून कान्होजींचा निस्वार्थीपणा आणि स्वराज्याप्रती असलेली त्यांची उदात्त भावना दिसून येते.

कान्होजी जेधे आणि बाजी पासलकर यांचा वारसा (Legacy of Kanhoji Jedhe and Baji Pasalkar)

या दोन महापुरुषांनी स्वराज्यासाठी दिलेले योगदान केवळ युद्धभूमीपुरते मर्यादित नव्हते. त्यांनी महाराष्ट्राच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जडणघडणीतही मोलाची भर घातली आहे.

• संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ: २० व्या शतकात कान्होजी जेधे यांचे वंशज केशवराव जेधे यांनी ‘संयुक्त महाराष्ट्र समिती’ची स्थापना केली. महाराष्ट्राच्या निर्मितीसाठी त्यांनी जो संघर्ष केला, त्याचे मूळ कान्होजींच्या त्यागामध्ये होते. मुंबईतील हुतात्मा चौक आणि महाराष्ट्र दिन हे जेधे घराण्याच्या कष्टांची साक्ष देतात.

• स्मारके आणि संग्रहालये: पुण्यातील ‘वीर बाजी पासलकर शस्त्र संग्रहालय’ येथे शिवकालीन २६० हून अधिक शस्त्रांचे प्रदर्शन आहे, जे पर्यटकांना आणि अभ्यासकांना आकर्षित करते. तसेच वरसगाव धरण जलाशयाला ‘वीर बाजी पासलकर’ यांचे नाव देऊन त्यांचा यथोचित गौरव करण्यात आला आहे.

• समाधी स्थळे: कान्होजी जेधे यांची समाधी भोर तालुक्यातील आंबवडे गावी आहे, तर बाजी पासलकर यांची समाधी सासवड येथे आहे. ही ठिकाणे आजही शिवप्रेमींसाठी प्रेरणादायी तीर्थक्षेत्रे आहेत.

स्वराज्याच्या जडणघडणीतील या सहकाऱ्यांचे महत्त्व (Significance of Early Companions)

शिवाजी महाराजांच्या यशाचे गमक हे त्यांच्या माणसांच्या निवडीमध्ये होते. बाजी पासलकर आणि कान्होजी जेधे हे त्या निवडीचे उत्तम उदाहरण आहेत.

१. अनुभव आणि तारुण्याचा संगम: शिवराय ज्यावेळी तरुण होते, त्यावेळी बाजी आणि कान्होजींसारख्या अनुभवी व्यक्तींनी त्यांना दिलेली साथ ही अत्यंत महत्त्वाची होती. त्यांच्या मार्गदर्शनामुळेच शिवरायांना लष्करी आणि राजकीय डावपेच आखण्यात यश आले.

२. वतनदारीपेक्षा स्वराज्याला महत्त्व: कान्होजी जेधे यांनी वतनावर पाणी सोडून जो आदर्श निर्माण केला, तो स्वराज्याच्या पुढील प्रवासासाठी मैलाचा दगड ठरला. यामुळेच अनेक मराठी सरदार विजापूर आणि दिल्लीच्या चाकरीतून मुक्त होऊन स्वराज्याकडे वळले.

३. लोकशाहीचा पाया: मावळ प्रांतातील सर्व देशमुखांना एकत्र करून कान्होजींनी जी ‘एकजूट’ निर्माण केली, तीच खऱ्या अर्थाने हिंदवी स्वराज्याच्या लोकशाहीचा किंवा रयतेच्या राज्याचा पाया होती.

निष्कर्ष (Conclusion)

कान्होजी जेधे आणि बाजी पासलकर ही केवळ नावे नसून ती स्वराज्याच्या महान इतिहासाची दोन सुवर्णपाने आहेत. बाजी पासलकरांचे पहिले बलिदान आणि कान्होजी जेधे यांचा वतनत्याग या दोन घटनांनी शिवरायांच्या कार्याला एक नैतिक अधिष्ठान प्राप्त करून दिले. या योद्ध्यांनी दाखवलेली स्वामिनिष्ठा आणि त्याग आजही प्रत्येक पिढीसाठी प्रेरणादायी आहे.

सह्याद्रीच्या या ढाण्या वाघांनी ज्यावेळी आपली तलवार उपसली, त्यावेळी केवळ शत्रूच कापला गेला नाही, तर गुलामगिरीच्या शृंखलाही तुटल्या. कान्होजी जेधे आणि बाजी पासलकर यांच्यासारख्या निष्ठावंतांच्या जोरावरच शिवाजी महाराज ‘शून्य’तून विश्व निर्माण करू शकले. आजचा समृद्ध महाराष्ट्र हा या वीरांच्या रक्ताने आणि घामाने सिंचलेला आहे, हे आपण कधीही विसरता कामा नये. महाराष्ट्राच्या मातीतील हा पराक्रम आणि ही स्वामिनिष्ठा पुढील हजारो वर्षांपर्यंत भारतीय संस्कृतीचा अभिमान राहील.