१७ व्या शतकातील महाराष्ट्र आणि दख्खनची स्थिती

१७ व्या शतकातील महाराष्ट्र आणि दख्खनची राजकीय, सामाजिक व आर्थिक स्थिती: एक सखोल ऐतिहासिक विश्लेषण (17th Century Maharashtra and Deccan Political Social and Economic Condition)

१७ व्या शतकाचा कालखंड हा महाराष्ट्राच्या आणि पर्यायाने भारताच्या इतिहासातील एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण आणि परिवर्तनाचा टप्पा मानला जातो. या शतकाने अशा एका युगाचा उदय पाहिला ज्याने पुढील तीनशे वर्षांच्या भारतीय राजकारणाची दिशा निश्चित केली. दख्खनच्या पठारावरील राजकीय अस्थिरता, सततची युद्धे, भीषण नैसर्गिक आपत्ती आणि या सर्वांच्या पार्श्वभूमीवर सुरू झालेले सांस्कृतिक पुनरुज्जीवन यांमुळे हा काळ अत्यंत गुंतागुंतीचा ठरला. या कालखंडाचा अभ्यास करताना केवळ सत्तांतरांचा विचार करून चालत नाही, तर त्या काळातील सामान्य माणसाचे जीवन, वतनदारीची जटिल व्यवस्था आणि वारकरी संप्रदायाने केलेली जनमानसाची मशागत या सर्व अंगांचा विचार करणे आवश्यक ठरते.

दख्खनमधील राजकीय परिस्थिती आणि सुलतानशाह्यांचे अस्तित्व (Political Situation in Deccan and Existence of Sultanates)

१७ व्या शतकाच्या सुरुवातीला दख्खनचा भूभाग हा प्रामुख्याने तीन प्रमुख मुस्लिम शाह्यांमध्ये विभागलेला होता. अहमदनगरची निजामशाही, विजापूरची आदिलशाही आणि गोवळकोंड्याची कुतुबशाही या त्या तीन सत्ता होत. याव्यतिरिक्त बीदरची बरीदशाही आणि वऱ्हाडची इमादशाही या दोन लहान शाह्यांचे अस्तित्वही काही काळ टिकून होते, परंतु नंतर त्या मोठ्या शाह्यांमध्ये विलीन झाल्या. या सुलतानशाह्यांचे मूळ बहमनी साम्राज्याच्या विघटनात होते. १५ व्या शतकाच्या शेवटी बहमनी साम्राज्याचे पाच तुकडे झाले आणि त्यातूनच या शाह्यांचा उदय झाला. १७ व्या शतकातील महाराष्ट्राचा इतिहास समजून घेण्यासाठी या शाह्यांमधील परस्पर संघर्ष आणि त्यांचे मुघलांशी असलेले संबंध समजून घेणे अनिवार्य आहे.

निजामशाही ही महाराष्ट्राच्या मध्य आणि उत्तर भागात विस्तारलेली होती. अहमदनगर ही तिची राजधानी होती. विजापूरची आदिलशाही दक्षिणेकडील भागात प्रबळ होती, तर कुतुबशाही पूर्वेकडील तेलंगणा आणि आंध्र प्रदेशाच्या भागात विस्तारलेली होती. हे सर्व सुलतान जरी मुस्लिम धर्माचे असले तरी त्यांच्या प्रशासनात आणि सैन्यात मोठ्या प्रमाणावर हिंदू अधिकारी आणि सैनिकांचा समावेश होता. विशेषतः मराठा सरदार या शाह्यांच्या दरबारात अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावत होते. लखुजी जाधवराव, मालोजी राजे भोसले, खंडागळे, थोरात, निंबाळकर यांसारखी अनेक मराठा घराणी या काळात लष्करी आणि प्रशासकीय कौशल्याच्या जोरावर नावारूपाला आली होती. या सरदारांकडे स्वतःच्या स्वतंत्र फौजफाटा आणि जहागिरी होत्या, ज्यामुळे ते दख्खनच्या राजकारणातील महत्त्वाचे ‘किंगमेकर’ बनले होते.

मुघल साम्राज्याची दक्षिणेकडील महत्त्वाकांक्षा (Mughal Ambitions in Southern India)

१७ व्या शतकात उत्तरेकडील मुघल साम्राज्य हे आपल्या विस्ताराच्या शिखरावर होते. सम्राट अकबरच्या काळापासूनच मुघलांनी दख्खन हस्तगत करण्याचे प्रयत्न सुरू केले होते. मुघलांचे मुख्य उद्दिष्ट हे केवळ प्रदेश विस्तार करणे नव्हते, तर दख्खनमधील या समृद्ध सुलतानशाह्या संपवून तिथे एकछत्री मुघल अंमल प्रस्थापित करणे हे होते. १६०५ मध्ये अकबरच्या मृत्यूनंतर जहांगीरने हे धोरण पुढे चालू ठेवले. मात्र, दख्खनच्या भौगोलिक रचनेमुळे आणि मलिक अंबरसारख्या मुत्सद्दी वजीराच्या प्रखर विरोधामुळे मुघलांना सुरुवातीच्या काळात फारसे यश मिळाले नाही.

१६२७ मध्ये शाहजहान मुघल सम्राट बनल्यानंतर दख्खनमधील आक्रमणांना नवी धार मिळाली. शाहजहानने अत्यंत नियोजनबद्धरीतीने निजामशाहीवर आक्रमण केले. १६३० ते १६३६ या काळात मुघलांनी दख्खनमध्ये प्रचंड लष्करी मोहीम राबवली. या काळात शहाजी राजे भोसले यांनी निजामशाही वाचवण्यासाठी निकराचा प्रयत्न केला, परंतु शेवटी १६३६ मध्ये मुघल आणि विजापूरच्या आदिलशहामध्ये एक गुप्त करार झाला, ज्यानुसार निजामशाहीचा प्रदेश या दोन सत्तांमध्ये वाटून घेण्यात आला. या करारानुसार निजामशाही अधिकृतपणे संपुष्टात आली आणि महाराष्ट्राचा उत्तर भाग मुघलांच्या ताब्यात, तर दक्षिण भाग आदिलशाहीच्या ताब्यात गेला. या राजकीय घडामोडींनी महाराष्ट्रातील स्थानिक लोकांमध्ये अस्थिरतेची भावना निर्माण केली होती.

मुघलांचे दक्षिणेतील धोरण हे प्रामुख्याने ‘फोडा आणि झोडा’ या तत्वावर आधारित होते. ते मराठा सरदारांना मोठ्या मनसबदाऱ्या देऊन आपल्या बाजूने वळवून घेण्याचा प्रयत्न करत असत. उदाहरणार्थ, जिजाऊ साहेबांचे वडील लखुजी जाधवराव हे मुघलांच्या सेवेत होते, तर शहाजी राजे हे निजामशाही आणि नंतर आदिलशाहीच्या सेवेत होते. एकाच कुटुंबातील सदस्य वेगवेगळ्या सत्ताधीशांच्या सेवेत असल्यामुळे या काळात सामाजिक विखंडन मोठ्या प्रमाणावर झाले होते.

मलिक अंबर आणि प्रशासकीय सुधारणा (Malik Ambar and Administrative Reforms)

१७ व्या शतकाच्या सुरुवातीच्या काळात दख्खनच्या राजकारणातील सर्वात प्रभावी व्यक्तिमत्व म्हणजे मलिक अंबर. इथिओपियातून गुलाम म्हणून भारतात आलेल्या या व्यक्तीने आपल्या बुद्धिमत्तेच्या आणि कर्तृत्वाच्या जोरावर निजामशाहीचा वजीर पद भूषवले. मलिक अंबर हा केवळ एक कुशल सेनापतीच नव्हता, तर तो एक महान प्रशासक आणि अर्थतज्ज्ञ देखील होता. त्याने महाराष्ट्राच्या महसूल व्यवस्थेत केलेले बदल हे क्रांतिकारी मानले जातात.

मलिक अंबरने ‘धारा’ नावाची महसूल पद्धत अमलात आणली. त्याने जमिनीची शास्त्रीय पद्धतीने मोजणी केली आणि पिकाच्या प्रकारानुसार सारा निश्चित केला. त्याने ‘इजारा’ (कंत्राटी) पद्धत बंद करून शेतकऱ्यांशी थेट संबंध प्रस्थापित केला. त्याच्या या पद्धतीमुळे शेतकऱ्यांना दिलासा मिळाला आणि राज्याच्या उत्पन्नातही वाढ झाली. मलिक अंबरच्या या महसूल पद्धतीचा अभ्यास छत्रपती शिवाजी महाराजांनी केला होता आणि स्वराज्याची महसूल व्यवस्था उभारताना तिचा आधार घेतला होता.

लष्करी क्षेत्रात मलिक अंबरने ‘बार्गीगिरी’ किंवा ‘गनिमी कावा’ (Guerrilla Warfare) या युद्धतंत्राचा प्रभावी वापर केला. मुघलांच्या अवाढव्य सैन्याला थेट मैदानात हरवणे शक्य नाही, हे ओळखून त्याने डोंगर-दऱ्यांचा वापर करून शत्रूवर अचानक हल्ले करणे आणि पुन्हा जंगलात पसार होणे हे तंत्र विकसित केले. या युद्धतंत्रात मराठा सैनिक अत्यंत निपुण होते. शहाजी राजे भोसले यांनी मलिक अंबरच्या हाताखाली युद्धकलेचे धडे गिरवले होते, ज्यामुळे पुढे शिवरायांना हे तंत्र अवगत झाले. मलिक अंबरने स्थापन केलेली खडकी (आताचे औरंगाबाद) ही नवी राजधानी दख्खनच्या सांस्कृतिक आणि राजकीय वैभवाचे केंद्र बनली होती.

१६३० चा महादुर्गा दुष्काळ: एक ऐतिहासिक आपत्ती (The Deccan Famine of 1630-1632)

१७ व्या शतकातील महाराष्ट्राच्या इतिहासात १६३० ते १६३२ या काळात पडलेला दुष्काळ हा एक काळा अध्याय मानला जातो. या दुष्काळाला ‘महादुर्गा’ असेही म्हटले जाते. सलग तीन वर्षे पावसाने पाठ फिरवल्यामुळे दख्खनचे पठार पूर्णपणे वाळवंट झाले होते. या नैसर्गिक आपत्तीची भीषणता इतकी प्रचंड होती की, समकालीन इतिहासकारांनी त्याचे अत्यंत अंगावर काटा आणणारे वर्णन केले आहे.

अन्नाच्या एका तुकड्यासाठी लोक स्वतःची मुले विकायला तयार होते, परंतु विकत घेणारेच कोणी उरले नव्हते. समकालीन डच आणि ब्रिटिश व्यापाऱ्यांच्या नोंदीनुसार, लोक हाडांची पूड पिठात मिसळून खात होते आणि काही ठिकाणी भूकेने व्याकुळ होऊन नरभक्षणाचे प्रकारही घडले. रस्त्यारस्त्यावर मृतांचे ढिग पडले होते आणि प्रेते उचलणारेही कोणी नव्हते. या दुष्काळात आणि त्यासोबत आलेल्या रोगांच्या साथीत महाराष्ट्रातील आणि गुजरातच्या भागातील सुमारे ७४ लाख लोकांचा मृत्यू झाल्याचा अंदाज आहे. केवळ अहमदनगर आणि बुऱ्हाणपूरच्या परिसरात १० लाखांहून अधिक लोक मरण पावले.

या दुष्काळाचा महाराष्ट्राच्या अर्थव्यवस्थेवर आणि समाजजीवनावर अत्यंत भीषण परिणाम झाला:

१. शेतीचा नाश: बैल आणि जनावरे मेल्यामुळे शेती करणे अशक्य झाले. अनेक गावेच्या गावे ओस पडली.

२. वस्त्रोद्योगाचा ऱ्हास: महाराष्ट्र हा कापूस उत्पादनाचा आणि विणकामाचा मोठा केंद्र होता. विणकर एकतर मरण पावले किंवा त्यांनी स्थलांतर केल्यामुळे हा उद्योग पूर्णपणे उद्ध्वस्त झाला.

३. किमतीत प्रचंड वाढ: अन्नाच्या किमती गगनाला भिडल्या होत्या. गव्हाचा दर सामान्य काळापेक्षा सोळा पटीने वाढला होता.

या भीषण काळातही मुघल आणि आदिलशाहीच्या लढाया सुरूच होत्या. सैन्याच्या रसदीसाठी उरलासुरला धान्य साठाही लुटला जात होता, ज्यामुळे सामान्य जनतेचे हाल अधिकच वाढले. या भीषण परिस्थितीतून सावरण्यासाठी महाराष्ट्राला पुढील अनेक दशके लागली. छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्म याच दुष्काळाच्या काळात (१६३०) झाला होता, त्यामुळे स्वराज्याच्या सुरुवातीच्या काळात शेती आणि पाण्याच्या नियोजनाला त्यांनी सर्वोच्च प्राधान्य दिले.

वतनदारी पद्धत आणि सामाजिक शोषण (Watandari System and Social Exploitation)

१७ व्या शतकातील महाराष्ट्राच्या प्रशासकीय रचनेत ‘वतनदारी’ ही सर्वात महत्त्वाची संस्था होती. वतन म्हणजे वंशपरंपरागत मिळालेला अधिकार किंवा जमीन. पाटील, कुलकर्णी, चौगुला हे गावपातळीवरील वतनदार होते, तर देशपांडे आणि देशमुख हे परगणा (जिल्हा) पातळीवरील वतनदार होते. या वतनदारांचे मुख्य काम म्हणजे रयतेकडून महसूल गोळा करणे आणि गावाचे रक्षण करणे हे होते.

परंतु काळाच्या ओघात ही वतनदारी पद्धत समाजासाठी शाप ठरली. वतन हे प्रतिष्ठेचे आणि उत्पन्नाचे साधन बनल्यामुळे वतनासाठी आपापसात भांडणे, खून आणि विश्वासघात करण्याचे प्रकार मोठ्या प्रमाणावर वाढले होते. वतनदार अनेकदा स्वतःला ‘राजे’ समजू लागले होते आणि ते आपल्या वतनात रयतेवर प्रचंड अन्याय करत असत. त्यांना मुघल किंवा आदिलशहा कोणाचेही नियंत्रण मान्य नसे, उलट ते आपल्या फायद्यासाठी कोणाशीही हातमिळवणी करत.

वतनदारी पद्धतीचे तोटे:

१. अराजकता: वतनदारांच्या भांडणामुळे शेतीचे नुकसान होत असे आणि गावगाडा विस्कळीत होई.

२. रयतेचे शोषण: दुष्काळ किंवा युद्धातही वतनदार आपली पट्टी (कर) वसूल करण्यासाठी शेतकऱ्यांवर अत्याचार करत असत.

३. केन्द्रीभूत सत्तेचा अभाव: वतनदार हे नेहमी स्थानिक सत्तेसाठी लढत असल्यामुळे महाराष्ट्रात एकसंध राजकीय जाणीव निर्माण होऊ शकली नव्हती.

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी हे ओळखून स्वराज्याची स्थापना करताना वतनदारांच्या अधिकारांवर गदा आणली. त्यांनी ‘जहागिरी’ किंवा ‘वतन’ देण्याऐवजी अधिकाऱ्यांना रोख पगार देण्याची पद्धत सुरू केली, जेणेकरून त्यांची निष्ठा ही केवळ स्वराज्याशी आणि राजाशी राहील, वतनाशी नाही.

वारकरी संप्रदाय आणि आध्यात्मिक लोकशाही (Warkari Movement and Spiritual Democracy)

राजकीय आणि सामाजिक परिस्थिती इतकी भयावह असताना महाराष्ट्राला वैचारिक दिशा देण्याचे काम वारकरी संप्रदायाने केले. १३ व्या शतकात संत ज्ञानेश्वर आणि संत नामदेव यांनी ज्या भक्ती चळवळीचा पाया रचला, तिचा खरा विस्तार १७ व्या शतकात संत तुकाराम आणि संत एकनाथ यांच्या काळात झाला.

वारकरी संप्रदायाने महाराष्ट्राच्या मातीवर एक अनोखे संस्कार केले. त्यांनी देवाला देवळातून बाहेर काढून सामान्य माणसाच्या हृदयात बसवले. “जे का रंजले गांजले, त्यासी म्हणे जो आपुले” हा मंत्र संत तुकारामांनी दिला. या चळवळीचे महाराष्ट्राच्या इतिहासातील महत्त्व खालील मुद्द्यांवरून स्पष्ट होते:

१. सामाजिक समता: वारकरी संप्रदायाने जातीव्यवस्थेला छेद दिला. संत नामदेव हे शिंपी होते, संत गोरोबा कुंभार होते, संत चोखामेळा हे महार होते, तर संत सावता माळी होते. पंढरपूरच्या वारीत हे सर्वजण एकत्र विठ्ठलाची भक्ती करत असत. या आध्यात्मिक लोकशाहीमुळे समाजात एकजूट निर्माण झाली.

२. मराठी भाषेचा अभिमान: संतांनी आपली शिकवण संस्कृतऐवजी मराठी भाषेतून दिली. “अमृतातेही पैजा जिंके” असे म्हणत ज्ञानेश्वरांनी मराठीला प्रतिष्ठा मिळवून दिली. यामुळे साक्षर नसलेल्या सामान्य माणसालाही धर्माचे आणि कर्तव्याचे ज्ञान मिळाले.

३. नैतिक जागृती: संतांनी लोकांमध्ये चारित्र्य, नैतिकता आणि निर्भयता निर्माण केली. संत तुकारामांचे अभंग हे त्या काळातील अन्यायाविरुद्धचा एक मोठा आवाज होते. तुकारामांच्या विचारांनी प्रभावित होऊनच अनेक मावळे स्वराज्याच्या लढ्यात सहभागी झाले.

या धार्मिक आणि सांस्कृतिक जागृतीमुळेच महाराष्ट्रात ‘महाराष्ट्र धर्म’ ही संकल्पना रुजली, ज्याचा उपयोग पुढे शिवरायांनी स्वराज्याच्या स्थापनेसाठी लोकसंग्रह करताना केला. समर्थ रामदास स्वामी यांनी “मराठा तितुका मेळवावा, महाराष्ट्र धर्म वाढवावा” हा संदेश देऊन याच चळवळीला राजकीय दिशा दिली.

शहाजी राजे भोसले: स्वराज्याचे स्वप्नदृष्टे (Shahaji Raje Bhosale: The Visionary of Swarajya)

मराठा इतिहासात शहाजी राजे भोसले यांचे स्थान हे केवळ छत्रपती शिवाजी महाराजांचे वडील म्हणून नाही, तर स्वराज्याचे खरे स्वप्न पाहणारे आणि त्याचा पाया रचणारे नेते म्हणून आहे. शहाजी राजे हे अत्यंत पराक्रमी, मुत्सद्दी आणि दूरदृष्टी असलेले सरदार होते. त्यांनी निजामशाही, आदिलशाही आणि मुघल या तिन्ही सत्तांच्या दरबारात काम केले होते, परंतु त्यांची निष्ठा नेहमीच दख्खनच्या मातीशी राहिली.

१६३३ मध्ये मुघलांनी निजामशाही नष्ट केल्यानंतर शहाजी राजांनी एका लहान वारसाला गादीवर बसवून निजामशाही पुन्हा जिवंत करण्याचा प्रयत्न केला. सुमारे तीन वर्षे त्यांनी मुघल सम्राट शाहजहानच्या फौजांशी झुंज दिली. जरी या प्रयत्नात त्यांना यश आले नाही, तरी या घटनेतून त्यांनी हे सिद्ध केले की मराठे स्वतंत्रपणे राज्य चालवू शकतात. १६३६ च्या तहानंतर त्यांना दक्षिणेत बंगळुरूची जहागिरी देण्यात आली. तिथे त्यांनी आपले एक स्वतंत्र अस्तित्व निर्माण केले होते. त्यांनी पुण्यातील आपली जहागिरी जिजाऊ साहेब आणि शिवरायांच्या ताब्यात देऊन तिथे स्वराज्याची बीजे पेरली.

शहाजी राजांनी शिवरायांना दिलेले संस्कार आणि पाठवलेले अनुभवी अधिकारी (उदा. दादोजी कोंडदेव, कान्होजी जेधे) यामुळेच स्वराज्याची उभारणी शक्य झाली. म्हणून त्यांना ‘स्वराज्याचे संकल्पक’ म्हटले जाते.

महाराष्ट्राची भौगोलिक रचना आणि लष्करी सामर्थ्य (Geographical Structure and Military Strength)

महाराष्ट्राच्या इतिहासाला कलाटणी देण्यामध्ये इथल्या भौगोलिक रचनेचा, विशेषतः सह्याद्रीच्या पर्वतरांगांचा मोठा वाटा आहे. सह्याद्री हा केवळ पर्वत नाही, तर तो मराठ्यांचा सर्वात मोठा संरक्षक किल्ला होता.

१. सह्याद्रीचे महत्त्व: सह्याद्रीच्या उंच टेकड्या आणि दाट जंगलांमुळे मुघलांच्या मोठ्या तोफखान्याला आणि घोडदळाला तिथे प्रवेश करणे कठीण जात असे. यामुळेच गनिमी कावा करणे सोपे झाले.

२. किल्ले (Forts): १७ व्या शतकात “ज्याकडे किल्ले, त्याचे राज्य” असे समीकरण होते. महाराष्ट्रात सुमारे ३०० हून अधिक किल्ले होते. या किल्ल्यांवरून आजूबाजूच्या प्रदेशावर नियंत्रण ठेवणे आणि आपत्कालीन स्थितीत रक्षण करणे शक्य होत असे.

३. हवामान: इथले विषम हवामान आणि पावसाळा हा परकीय आक्रमकांसाठी नेहमीच घातक ठरला, तर स्थानिक लोकांसाठी तो पूरक होता.

इतिहासकार जदुनाथ सरकार म्हणतात की, दख्खनची ही भौगोलिक स्थितीच मराठ्यांच्या लष्करी श्रेष्ठत्वाचे कारण होती.

स्वराज्याच्या उदयासाठी १७ व्या शतकातील स्थितीचे महत्त्व (Significance of the Situation for the Rise of Swarajya)

१७ व्या शतकातील या अराजकतेतूनच स्वराज्याचा मार्ग मोकळा झाला. मुघल आणि सुलतानशाह्यांच्या सततच्या युद्धामुळे जुन्या सत्ता जीर्ण झाल्या होत्या. वतनदारांच्या अन्यायामुळे जनता त्रस्त होती, तर दुष्काळामुळे समाज आर्थिकदृष्ट्या पिचलेला होता. याच काळात वारकरी संप्रदायाने समाजाला आध्यात्मिक बळ दिले होते.

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी या सर्व परिस्थितीचा अत्यंत बारकाईने अभ्यास केला. त्यांनी:

• मलिक अंबरच्या गनिमी काव्याचा वापर केला.

• वतनदारी पद्धत मोडून रयतेचे राज्य निर्माण केले.

• सह्याद्रीच्या किल्ल्यांना स्वराज्याचा आधारस्तंभ बनवले.

• संतांनी निर्माण केलेल्या सामाजिक एकजुटीचा वापर लष्करी शक्तीसाठी केला.

निष्कर्ष (Conclusion)

१७ व्या शतकातील महाराष्ट्र आणि दख्खनची स्थिती ही संघर्षाची, वेदनेची आणि परिवर्तनाची होती. एका बाजूला परकीय आक्रमणांची भीती होती, तर दुसऱ्या बाजूला स्वकीय वतनदारांचा जुलूम होता. १६३० च्या दुष्काळाने समाजाला मृत्यूच्या दारात नेले होते. परंतु, याच अंधकारातून एक तेजस्वी किरण छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या रूपाने प्रकटला. त्या काळातील राजकीय अस्थिरता, सामाजिक विखंडन आणि आर्थिक संकटांनीच अशा एका प्रबळ नेतृत्वासाठी पार्श्वभूमी तयार केली होती, ज्याने पुढे भारताचा इतिहास बदलून टाकला.

आजच्या आधुनिक काळातही १७ व्या शतकातील या घडामोडींचा अभ्यास करणे प्रेरणादायी ठरते. महाराष्ट्राची अस्मिता, मराठी भाषेचा स्वाभिमान आणि समतेची शिकवण याच काळात खऱ्या अर्थाने रुजली.