पुण्यातील सोन्याचा नांगर: शेती आणि रयतेचे पुनरुज्जीवन

पुण्यातील सोन्याचा नांगर: शेती आणि रयतेचे पुनरुज्जीवन (The Golden Plough of Pune: Agricultural and Social Revival)

सतरावे शतक हे महाराष्ट्राच्या इतिहासातील एका भीषण संघर्षाचे आणि तितक्याच तेजस्वी परिवर्तनाचे साक्षीदार आहे. या कालखंडात दख्खनच्या पठारावर मुघल, आदिलशाही आणि निजामशाही या सत्तांच्या संघर्षात सामान्य रयत होरपळून निघत होती. या राजकीय अस्थिरतेचा सर्वात मोठा फटका शेती आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला बसला होता. विशेषतः पुणे परगणा, जो शहाजीराजे भोसले यांची जहागीर होता, तो शत्रूच्या आक्रमणामुळे पूर्णपणे उद्ध्वस्त झाला होता. मात्र, याच राखेतून फिनिक्स पक्षाप्रमाणे पुण्याचे पुनरुज्जीवन करण्यासाठी राजमाता जिजाऊ आणि बाल शिवबांनी ‘सोन्याचा नांगर’ फिरवून जो पराक्रम केला, तो केवळ शेतीचा विकास नव्हता, तर तो हिंदवी स्वराज्याचा पाया होता. हा अहवाल पुण्यातील त्या ऐतिहासिक घटनेचे, शेतीविषयक सुधारणांचे आणि त्यातून निर्माण झालेल्या लोककल्याणाच्या धोरणांचे सखोल विश्लेषण करतो.

सतरावे शतक: दख्खनची राजकीय आणि सामाजिक पार्श्वभूमी (17th Century Deccan: Political and Social Background)

सोळाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि सतराव्या शतकाच्या सुरुवातीला महाराष्ट्रातील राजकीय परिस्थिती अत्यंत गुंतागुंतीची होती. अहमदनगरची निजामशाही आणि विजापूरची आदिलशाही यांच्यातील सीमावादात पुणे आणि आसपासचा परिसर नेहमीच युद्धाच्या छायेखाली असे. इसवी सन १६२९-३० च्या सुमारास परिस्थिती अधिकच बिघडली. मुघल सम्राट शहाजहान दख्खन काबीज करण्यासाठी दक्षिणेत उतरला होता. याच काळात शहाजीराजे भोसले यांनी निजामशाही वाचवण्यासाठी निकराचा लढा दिला, परंतु निजामशाहीतील अंतर्गत कलहामुळे आणि आदिलशाहीच्या वाढत्या दबावामुळे पुणे परिसर आक्रमणाचे केंद्र बनला.

विजापूरच्या आदिलशाही सुलतानाने शहाजीराजांना शह देण्यासाठी आपला क्रूर सरदार मुरार जगदेव याला पुण्यावर चालून जाण्याचे आदेश दिले. मुरार जगदेवने पुण्यावर केलेल्या हल्ल्याचा उद्देश केवळ प्रदेश जिंकणे हा नव्हता, तर शहाजीराजांच्या सत्तेचे मूळ उखडून टाकणे हा होता. या हल्ल्यात पुण्यातील घरांची जाळपोळ करण्यात आली, मंदिरे उद्ध्वस्त केली गेली आणि पिके कापून टाकली गेली.

मुरार जगदेवचा विनाश आणि ‘गाढवाचा नांगर’ (Destruction by Murar Jagdev and the Donkey Plough)

इसवी सन १६२९ मध्ये मुरार जगदेवने पुण्यावर जे आक्रमण केले, ते मानवी क्रूरतेचा एक चरम बिंदू होता. त्याने केवळ शहर जाळले नाही, तर पुण्याच्या जमिनीवर ‘गाढवाचा नांगर’ फिरवला. ऐतिहासिक संदर्भांनुसार, मध्ययुगीन काळात गाढवाचा नांगर फिरवणे हे अत्यंत अपमानास्पद आणि अमंगल मानले जात असे. याचा अर्थ असा होता की, ही जमीन आता कायमची शापित झाली असून तिथे पुन्हा कधीही वस्ती होणार नाही. ज्या कोणी तिथे राहण्याचा प्रयत्न केला, त्याचा विनाश अटळ आहे, अशी भीती रयतेच्या मनात निर्माण करणे हा यामागील मुख्य हेतू होता.

मुरार जगदेवने पुण्याच्या मध्यभागी एक लोखंडी पहार ठोकली होती आणि त्यावर एक तुटकी चप्पल (पादत्राण) बांधली होती. हे कृत्य म्हणजे पुण्याच्या आत्मसन्मानाला पायदळी तुडवण्याचे प्रतीक होते. या घटनेमुळे पुण्यातील लोक इतके भयभीत झाले की त्यांनी आपली घरेदारे सोडून डोंगराच्या दऱ्याखोऱ्यात आश्रय घेतला. पुणे हे एकेकाळचे गजबजलेले गाव आता एका ओसाड स्मशानभूमीसारखे भासू लागले होते. तिथे केवळ झाडेझुडपे आणि हिंस्त्र श्वापदांचा वावर उरला होता.

राजमाता जिजाऊ आणि बाल शिवबांचे पुण्यात पुनरागमन (Return of Rajmata Jijau and Shivaji Maharaj to Pune)

इसवी सन १६३६ मध्ये राजकीय समीकरणे बदलली. शहाजीराजांनी आदिलशाहीशी तह केला आणि त्यांना पुणे, सुपे, चाकण आणि इंदापूर या भागांची जहागिरी पुन्हा मिळाली. शहाजीराजांनी ही जहागिरी विकसित करण्याची जबाबदारी आपली पत्नी राजमाता जिजाऊ आणि पुत्र शिवबा यांच्यावर सोपवली. त्यांच्या मदतीला अनुभवी प्रशासक दादोजी कोंडदेव यांची नियुक्ती केली गेली.

जेव्हा जिजाऊ आणि बाल शिवबा पुण्यात दाखल झाले, तेव्हा त्यांच्यासमोर एक अत्यंत दयनीय चित्र होते. पुणे पूर्णपणे ओसाड झाले होते. मात्र, जिजाऊंच्या मनात या भूमीबद्दल आणि रयतेबद्दल अपार करुणा आणि कर्तव्याची भावना होती. त्यांनी ओळखले की, जोपर्यंत लोकांच्या मनातील भीती दूर होत नाही, तोपर्यंत पुण्याचे पुनरुज्जीवन शक्य नाही. लोकांचा आत्मविश्वास परत मिळवण्यासाठी त्यांना काहीतरी क्रांतिकारी करण्याची गरज भासली.

जिजाऊंनी पुण्यात राहण्यासाठी ‘लाल महाल’ बांधण्यास सुरुवात केली. तसेच, त्यांनी कसब्यातील विठ्ठल मंदिर आणि तांबडी जोगेश्वरी मंदिराचा जीर्णोद्धार करण्याचे ठरवले. याच काळात शेतात नांगरताना कसब्यातील गणपतीची मूर्ती सापडली, ज्याला जिजाऊंनी ‘ग्रामदैवत’ म्हणून प्रस्थापित केले. या अध्यात्मिक आणि सामाजिक प्रयत्नांनी लोकांमध्ये एक आशेचा किरण निर्माण केला.

सोन्याचा नांगर: मानसिक आणि सामाजिक परिवर्तनाचा विधी (The Golden Plough: Ritual for Psychological and Social Change)

गाढवाच्या नांगराचा शाप पुसून टाकण्यासाठी दादोजी कोंडदेव यांनी सुचवलेला ‘सोन्याचा नांगर’ हा विचार केवळ प्रतीकात्मक नव्हता, तर तो एक प्रचंड मोठा मनोवैज्ञानिक प्रयोग होता. एका बाजूला गाढवाचा नांगर हा विनाशाचे आणि अपमानाचे प्रतीक होता, तर दुसरीकडे सोन्याचा नांगर हा पावित्र्य, समृद्धी आणि राजसत्तेच्या आशीर्वादाचे प्रतीक होता.

इसवी सन १६३६ च्या सुमारास एका शुभ मुहूर्तावर बाल शिवबांच्या हस्ते हा सोन्याचा नांगर पुण्याच्या भूमीवर फिरवण्यात आला. या नांगराला सजवलेले बैल जोडले गेले होते. जेव्हा रयतेने पाहिले की, त्यांचे छोटे राजे स्वतः मातीत उतरून नांगर धरत आहेत, तेव्हा त्यांच्या मनात असलेली अनेक वर्षांची भीती क्षणात विरून गेली. सोन्याच्या फाळाने जमिनीला स्पर्श करताच पुण्याचा तो तथाकथित शाप संपला, अशी धारणा लोकांमध्ये निर्माण झाली.

या घटनेमुळे पुढील परिणाम झाले:

1. भीतीचा अंत: रयतेच्या मनातील ‘अमंगल’ आणि ‘शापित’ भूमीची संकल्पना नष्ट झाली.

2. सत्तेवर विश्वास: लोकांना खात्री पटली की आता त्यांचे रक्षण करणारे आणि प्रगतीकडे नेणारे नेतृत्व त्यांच्या पाठीशी आहे.

3. शेतीला सुरुवात: ज्या जमिनी अनेक वर्षांपासून पडीक होत्या, तिथे पुन्हा नांगर फिरू लागले.

दादोजी कोंडदेव यांचे प्रशासकीय योगदान आणि सुधारणा (Administrative Contributions of Dadoji Konddev)

दादोजी कोंडदेव हे शहाजीराजांचे अत्यंत विश्वासू आणि कडक प्रशासक होते. पुण्याच्या पुनर्वसनात त्यांची भूमिका मोलाची होती. त्यांनी केवळ शेतीच नव्हे, तर महसूल आणि न्यायव्यवस्थेतही अनेक सुधारणा केल्या.

हिंस्त्र पशूंपासून रक्षण आणि मावळे तयार करणे (Protection from Wild Beasts and Creation of Maavale)

पुणे ओसाड असल्यामुळे तिथे जंगली प्राण्यांचा सुळसुळाट झाला होता, जे शेतकऱ्यांच्या पिकांचे आणि गुरांचे नुकसान करत असत. दादोजी कोंडदेव यांनी एक अभिनव योजना जाहीर केली: जो कोणी वाघ, लांडगा किंवा इतर हिंस्त्र प्राण्याची शेपटी आणून देईल, त्याला रोख बक्षीस दिले जाईल. या योजनेमुळे दोन मोठे फायदे झाले:

1. पीक संरक्षण: वन्य प्राण्यांची संख्या कमी झाल्यामुळे शेती सुरक्षित झाली.

2. शस्त्र प्रशिक्षण: या निमित्ताने मावळातील तरुण शिकार करण्यासाठी एकत्र आले, त्यांना डोंगराळ भागात फिरण्याचे आणि शस्त्रे चालवण्याचे प्रशिक्षण मिळाले. पुढे हेच तरुण ‘मावळे’ म्हणून स्वराज्याच्या सैन्याचे मुख्य आधारस्तंभ बनले.

बारा बलुतेदार आणि अठरा अलुतेदार व्यवस्था (The Balutedari and Alutedari System)

गावगाडा सुरळीत चालवण्यासाठी केवळ शेतकरी पुरेसे नसतात, तर त्यांना लागणाऱ्या सेवा देणारे कारागीरही महत्त्वाचे असतात. जिजाऊ आणि दादोजी कोंडदेव यांनी आजूबाजूच्या प्रदेशातून सुतार, लोहार, कुंभार, चांभार, न्हावी यांसारख्या बारा बलुतेदारांना पुण्यात पाचारण केले. त्यांना कसब्यात आणि विविध पेठांमध्ये वसवण्यात आले. या कारागिरांना त्यांच्या कामाच्या बदल्यात शेतीच्या उत्पन्नातील हिस्सा (बलुते) देण्याची जुनी पद्धत पुन्हा कार्यान्वित करण्यात आली, ज्यामुळे गाव स्वयंपूर्ण झाले.

शिवकालीन शेतीविषयक धोरण: रयतेचा राजा (Shivaji Maharaj’s Agricultural Policy: King of the Subjects)

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याची स्थापना केल्यानंतर शेतीला राज्याच्या अर्थव्यवस्थेचा मुख्य आधार मानले. त्यांचे शेतीविषयक धोरण हे केवळ महसूल गोळा करण्यावर आधारित नव्हते, तर ते शेतकऱ्यांच्या सर्वांगीण कल्याणावर आधारित होते.

रयतवारी पद्धत आणि मध्यस्थांचे उच्चाटन (Ryotwari System and Abolition of Intermediaries)

महाराजांच्या आधीच्या काळात वतनदार (देशमुख, देशपांडे) हे शेतकऱ्यांकडून मनमानी कर वसूल करत असत आणि त्यातील बराच भाग स्वतःकडे ठेवत असत. महाराजांनी ही पद्धत बदलून ‘रयतवारी’ पद्धत सुरू केली. यामध्ये राज्याचा अधिकारी थेट शेतकऱ्याशी संपर्क साधत असे. वतनदारांचे अधिकार कमी करण्यात आले आणि त्यांना रोख पगार देण्याची पद्धत सुरू झाली, जेणेकरून ते शेतकऱ्यांची पिळवणूक करू शकणार नाहीत.

जमिनीची शास्त्रोक्त मोजणी: काठी पद्धत (Scientific Land Measurement: The Kathi System)

कर निश्चितीसाठी जमिनीचे अचूक मोजमाप असणे आवश्यक होते. महाराजांनी दोरीऐवजी ‘काठी’ नावाचे प्रमाण मोजमाप साधन ठरवून दिले.

या पद्धतीमुळे जमिनीच्या आकारानुसार आणि सुपीकतेनुसार न्याय्य कर ठरवणे सोपे झाले. खडकाळ जमीन, मध्यम सुपीक जमीन आणि अत्यंत सुपीक जमीन अशा श्रेणी पाडल्या गेल्या.

महसूल आणि कर सवलती (Revenue and Tax Remissions)

महाराजांनी ठरवून दिले की, राज्याचा हिस्सा उत्पन्नाच्या एक तृतीयांश ($33.3\%$) असावा. परंतु, ज्या भागात राज्याने पाणीपुरवठा किंवा इतर सोयी केल्या असतील, तिथे हा कर दोन पंचमांश ($40\%$) पर्यंत घेतला जाई. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, हा कर रोख पैशांच्या स्वरूपात किंवा धान्याच्या (कडधान्य) स्वरूपात देण्याची मुभा शेतकऱ्याला होती, जेणेकरून बाजारातील किमतींच्या चढउताराचा फटका त्याला बसणार नाही.

दुष्काळ किंवा आक्रमणामुळे पिकांचे नुकसान झाल्यास महाराज तातडीने ‘सारा माफी’ जाहीर करत असत. अशा वेळी रयतेला सावरण्यासाठी ‘तगाई’ कर्ज दिले जाई.

पाणी व्यवस्थापन आणि सिंचन (Water Management and Irrigation)

पुणे आणि आसपासचा भाग हा प्रामुख्याने पावसावर अवलंबून होता. जिजाऊंनी पुण्यात आल्यावर पाणी साठवण्याच्या जुन्या पद्धती पुनरुज्जीवित केल्या. आंबील ओढ्याचे पाणी वळवून कसब्यातील घरांना आणि बागांना पुरवले जाऊ लागले. महाराजांनी सह्याद्रीच्या दुर्गम भागात आणि किल्ल्यांवर पाण्याच्या टाक्या खोदण्याचे काम मोठ्या प्रमाणावर केले. जमिनीतील ओलावा टिकवण्यासाठी आणि भूजल पातळी वाढवण्यासाठी विहिरी खोदण्यावर भर दिला गेला.

त्यांनी असे नियम केले होते की, पावसाचे पाणी वाहून जाऊ नये यासाठी जमिनीवर बांध घालणे आवश्यक आहे. यालाच आज आपण ‘वॉटरशेड मॅनेजमेंट’ म्हणतो, ज्याचा पाया महाराजांनी त्याकाळी घातला होता. सिंचनामुळे शेतकरी एका वर्षात दोन पिके घेऊ लागले, ज्यामुळे धान्याची कमतरता भासली नाही.

अज्ञापत्रातील शेतीविषयक धोरण आणि सैनिक शिस्त (Agriculture in Ajnapatra and Military Discipline)

रामचंद्रपंत अमात्य यांनी लिहिलेल्या ‘अज्ञापत्र’ या ग्रंथामध्ये शिवाजी महाराजांच्या शेतीविषयक विचारांचे प्रतिबिंब उमटले आहे. महाराजांनी सैनिकांना सक्त आदेश दिले होते की, युद्ध चालू असताना किंवा मोहिमेवर असताना रयतेच्या पिकांचे नुकसान होता कामा नये.

“जर तुम्ही रयतेच्या धान्याची लूट केली, त्यांच्या भाजीच्या देठालाही हात लावला, तर लोक तुम्हाला सोडून पळून जातील आणि पर्यायाने स्वराज्याचा आधारस्तंभ कोसळेल,” असे त्यांनी १६७३ च्या आपल्या प्रसिद्ध पत्रात म्हटले आहे. आंबा आणि फणसाच्या झाडांच्या संरक्षणाबाबत त्यांचा असा कडक नियम होता की, ही झाडे रयतेने पोटच्या पोराप्रमाणे वाढवलेली असतात, त्यामुळे ती कधीही तोडू नयेत. अगदीच गरज पडली, तर झाडाच्या मालकाला योग्य किंमत देऊन आणि त्याची पूर्ण संमती असेल तरच वाळलेली झाडे तोडावीत.

कौलनामा: रयतेला दिलेले अभय वचन (Kaulnama: The Deed of Assurance)

जेव्हा एखादे गाव आक्रमणामुळे ओसाड पडायचे, तेव्हा महाराज तिथे आपल्या अधिकाऱ्यांमार्फत ‘कौलनामा’ पाठवायचे. कौलनामा म्हणजे “तुम्ही निर्धास्तपणे तुमच्या गावी परत या, तुम्हाला राज्याचे संरक्षण मिळेल आणि सुरुवातीची काही वर्षे सारा द्यावा लागणार नाही” असे दिलेले लेखी वचन.

एका पत्रात महाराज देशमुखांना लिहितात, “कोणे बाबे आंदेशा न करून आपल्या वतनास येणे आणि आपले देशमुखीचा हक्क व इनाम खाऊन खुशालीने राहणे, काही शक (भीती) न धरणे”. अशा वचनांमुळेच रयत स्वराज्याशी जोडली गेली. महाराज केवळ जमिनीचे मालक नव्हते, तर ते खऱ्या अर्थाने रयतेचे ‘बाप’ झाले होते.

स्वराज्यासाठी सोन्याच्या नांगराचे ऐतिहासिक आणि धोरणात्मक महत्त्व (Strategic Importance of the Golden Plough)

पुण्यातील सोन्याचा नांगर ही घटना स्वराज्याच्या निर्मितीमध्ये एक मैलाचा दगड ठरली. याचे महत्त्व केवळ शेतीपुरते मर्यादित नव्हते, तर ते राजकीय आणि सामाजिक स्तरावरही तितकेच मोठे होते.

1. राजधानीचा विकास: सोन्याच्या नांगरामुळे पुण्याचे नंदनवन झाले आणि पुणे हे स्वराज्याचे पहिले मुख्य प्रशासकीय केंद्र बनले.

2. आर्थिक स्वावलंबन: शेतीतून मिळणाऱ्या महसुलामुळे महाराजांना सैन्य उभे करणे, किल्ले बांधणे आणि आरमारी शक्ती वाढवणे शक्य झाले.

3. लोकशाहीचा उगम: महाराजांनी ज्या प्रकारे शेतकऱ्यांना जमिनीची मालकी दिली आणि त्यांची पिळवणूक थांबवली, तो खऱ्या अर्थाने लोकशाहीचा आणि समाजवादाचा सुरुवातीचा काळ होता.

4. सांस्कृतिक पुनरुज्जीवन: मराठी भाषा आणि संस्कृतीचे रक्षण करण्यासाठी महाराजांनी ‘राज्यव्यवहार कोश’ तयार करून घेतला, ज्याचा पाया याच पुण्याच्या भूमीत रचला गेला.

सोन्याचा नांगर आणि आधुनिक काळातील धडे (The Golden Plough and Modern Lessons)

आजच्या काळात जेव्हा शेतकरी संकटात आहे, तेव्हा शिवरायांचे हे ३५० वर्षांपूर्वीचे धोरण आजही तितकेच लागू पडते. सोन्याचा नांगर हे केवळ एका कृतीचे नाव नाही, तर ते ‘अंधश्रद्धा आणि भीती’ नष्ट करून ‘कार्य आणि विकास’ सुरू करण्याचे प्रतीक आहे. जिजाऊंनी बाल शिवबांना जे संस्कार दिले आणि जो विश्वास दिला, त्यातूनच एक सामान्य मुलगा ‘छत्रपती’ बनला आणि त्याने शून्यातून विश्व निर्माण केले.

पुणे शहराच्या इतिहासात आंबील ओढा, तांबडी जोगेश्वरी आणि कसबा गणपती यांसारखी ठिकाणे आजही या गौरवशाली इतिहासाची साक्ष देतात. पुण्याच्या भूमीवर फिरलेला तो सोन्याचा नांगर आजही महाराष्ट्राच्या प्रत्येक शेतकऱ्याच्या मनात आशेचा किरण म्हणून जिवंत आहे.

निष्कर्ष:

पुण्यातील सोन्याचा नांगर फिरवणे ही घटना महाराष्ट्राच्या इतिहासातील एक क्रांतिकारी वळण होते. मुरार जगदेवच्या ‘गाढवाच्या नांगराने’ पुण्याच्या आत्म्याला जी जखम दिली होती, ती जिजाऊ आणि शिवरायांच्या ‘सोन्याच्या नांगराने’ कायमची भरून काढली. या घटनेने केवळ शेतीचे पुनरुज्जीवन केले नाही, तर रयतेमध्ये स्वाभिमान आणि स्वराज्याचे स्वप्न पेरले. महाराजांचे शेतीविषयक धोरण हे आजही जगातील सर्वोत्कृष्ट प्रशासकीय धोरणांपैकी एक मानले जाते, कारण त्यामध्ये रयतेचे कल्याण केंद्रस्थानी होते.

आज आपण जेव्हा ‘हिंदवी स्वराज्य’ पाहतो, तेव्हा त्याचा खरा पाया याच पुण्याच्या काळ्या मातीत, सोन्याच्या फाळाने रचला गेला होता, हे मान्य करावे लागेल. “ज्या भूमीवर गाढवाचा नांगर फिरला, तिथेच सोन्याचा नांगर फिरवून नंदनवन फुलवता येते,” ही जिद्द शिवरायांनी साऱ्या जगाला शिकवली. हीच शिकवण आपल्या भावी पिढीसाठी आणि शेतकरी राजासाठी प्रेरणास्थान आहे.